کاوشگر اروپایی با ماموریت یافتن آثار حیات در قمرهای مشتری به فضا پرتاب شد

آژانس فضایی اروپا، اسا، با یک روز تاخیر «کاوشگر قمرهای منجمد مشتری» را با موفقیت به مقصد سیاره مشتری پرتاب کرد. قرار بود این کاوشگر دیروز ماموریتش را شروع کند اما به علت هوای نامساعد یک روز به تعویق افتاد.

این آژانس فضایی، در قالب یک پروژه‌ بلندپروازانه، این ماهواره‌ را به طرف سیاره مشتری پرتاب کرد.

شواهد قابل استنادی وجود دارد که اقیانوس‌هایی از آب مایع در اعماق قمرهای منجمد مشتری - یعنی کالیستو، اروپا، و گانیمد - وجود دارند.

ماموریت این ماهواره رسیدن به جواب این سوال است که آیا قمرهای اصلی مشتری شرایط لازم حیات دارند یا خیر.

این پروژه، «کاوشگر قمرهای منجمد مشتری» یا به اختصار جوس «Juice» نام‌گذاری شده است.

جوس به دنبال کشف آثار حیات در این سیاره و قمرهای آن نیست و قرار هم نیست عکس‌هایی از به موجودات زنده فضایی‌ ارسال کند. اما می‌تواند به درک این موضوع کمک کند که آیا شرایط موجود در اقیانوس‌های پنهان در اقمار مشتری حاوی حداقل امکانات لازم برای بقای ارگانیسم‌های میکروبی ساده هست یا نه.

کارول ماندل، مدیر علوم آژانس فضایی اروپا، با اشاره به اینکه این یک پروژه عجیب و غریب نیست به بی‌بی‌سی می‌گوید: «در هر مکانی روی زمین، خواه به‌شدت اسیدی، و خواه در معرض پرتوهای شدید رادیواکتیو، چه دمای بسیار پایین و چه دمای بسیار بالا، نوعی آثار حیات میکروبی یافت می‌شود.»

خانم ماندل اضافه می‌کند: «اگر به منافذ آتشفشانی در کف اقیانوس‌ها نگاه کنیم، می‌بینیم که این منافذ، حتی شبیه جهانی بیگانه به نظر می‌رسند و این چیزی است که ما می‌خواهیم با این پروژه به آن برسیم.»

این مأموریت یک میلیارد و ششصد میلیون یورویی (یک میلیارد و هفتصد میلیون دلاری)، قرار بود در ساعت ۰۹:۱۵ به وقت محلی گویان فرانسه در کورو(۱۲:۱۵ به وقت گرینویچ)، با موشک آریان ۵ به فضا پرتاب شود.

آریان قدرت لازم برای ارسال مستقیم جوس به مشتری ندارد، دست کم نه در یک بازه معقول. بنابراین، ماهواره به یک مدار مشخص در داخل منظومه شمسی فرستاده می‌شود. این کاوشگر با چرخیدن در این مدار و با عبور از کنار زهره و زمین نیروی محرکه لازم را برای انجام سفر نهایی پیدا خواهد کرد؛ تکنیکی که به قلاب سنگ گرانشی معروف است. انتظار می‌رود که این ماهواره در ژوئیه ۲۰۳۱ وارد مدار قمرهای مشتری شود.

جوس قبل از استقرار در مدار گانیمد، ۳۵ سفر فضایی دیگر را در نزدیک قمرهای اصلی مشتری انجام می‌دهد و در مواقعی به فاصله۴۰۰ کیلومتری آنها هم نزدیک می‌شود.

این سفینه در مجموع ۱۰ سازه تحقیقاتی را با خود حمل می‌کند؛ دوربین‌های مختلف، آشکارسازهایی برای کشف ذرات ریز، ردیاب برای نقشه برداری از ویژگی‌های عمق قمرها، و حتی یک لیدار یا رادار لیزری که در ارزیابی فواصل در تهیه نقشه‌های سه بعدی استفاده می‌شود.

یک حسگر مغناطیسی ساخت بریتانیا، بعضی از کلیدی‌ترین اطلاعات را در اختیار محققان این پرژه قرار می‌دهد. آزمایش‌هایی که در کالج سلطنطی لندن صورت گرفته به ما در مورد خواص «اقیانوس‌های پنهان» در این قمرها می‌گوید - به ویژه در قمر گانیمد.

میشل دورتی، محقق اصلی این حسگر در امپریال کالج، توضیح می‌دهد: «با استفاده از این ابزار، ما به اطلاعاتی نظیر عمق این اقیانوس‌ها، نمک داخل آبها، عمق پوسته بالای اقیانوس‌ها، و اینکه آیا این اقیانوس‌ها با صخره‌های سنگی در تماس هستند، دست خواهیم یافت.»

«بنابراین، ما درک درستی از ساختار درونی این قمرها خواهیم داشت و از مشاهدات ابزارهای دیگر می‌توانیم تشخیص دهیم که آیا مواد آلی در آنجا وجود دارد یا خیر.»

با توجه به اطلاعاتی که از تحقیقات زمین‌شناسی به دست آمده است، حیات به چهار عنصر ضروری نیاز دارد: آب مایع، مواد مغذی معدنی، منابع انرژی، و زمان، به عنوان دوره‌ای که حیات بتواند جای پای خود را محکم و خود را تثبیت کند.

مریخ برای ما مدت‌هاست که به چشم محتمل‌ترین مکان برای حیات فرازمینی‌ها دیده شده، اگر نه پناهگاهی برای حیات در اکنون، لااقل زیستگاهی در گذشته‌های دور.

اما اخیرا توجه اختر زیست شناسان، دانشمندانی که در باره امکان حیات در جای دیگری از کهکشان مطالعه می‌کنند، به قمرهای پوشیده از یخ مشتری و همچنین زحل جلب شده است.

این مکان‌ها ممکن است در قسمت‌های سرد و بیرونی منظومه شمسی و بسیار دورتر از خورشید باشند، با این حال می‌توانند درست چهار اصل حیاتی را برآورده کنند، حتی برای تامین انرژی. این اصول، نور و گرما از یک ستاره دیگر نیست، بلکه نیروی گرانشی مداوم و ادامه‌دار سیارات بسیار بزرگ بر قمرهایشان است.

کارول ماندل تصور می‌کند که این خاصیت خمیدگی و مقاومت گرانشی باعث می‌شود تا آب به حالت مایع باقی بماند. به اعتقاد او و بعضی از دانشمندان که فعل و انفعالات دریچه‌های آتشفشانی در کف اقیانوس‌ها را منشأ حیات روی زمین می‌دانند، توسط همین خاصیت، هدایت می‌شود.

لوئیس دارتنل، اختر زیست شناس در دانشگاه وست‌مینستر، می‌گوید: «اگر من اهل قمار بودم، احتمالاً روی "قمر اروپا" شرط‌‌بندی می‌کردم که زندگی در آن جریان داشته و دارد.» او اضافه می‌کند: «احتمال اینکه حیات در این قمر وجود داشته باشد بسیار بیشتر از مریخ است.»

ایالات متحده هم سال آینده ماموریت مشابهی را به نام «کلیپر» راه‌اندازی خواهد کرد. این پروژه مشخصا بر روی «قمر اروپا» متمرکز خواهد بود و قرار است تا ۵۰ سفر فضایی به این منظور انجام شود، که در بعضی از آنها فاصله ماهواره‌ها از قمرها به کمتر از ۲۵ کیلومتر خواهد رسید.

این گونه سفرهای تحقیقاتی که به فاصله بسیار کم از سیاره مورد تحقیق انجام می‌شود، معمولاً توسط چند فضاپیما که به مدار فرستاده می‌شوند صورت می‌گیرد. پشت سر آن هم پرنده دیگری مأموریت فرود آمدن را دنبال می‌کند.

با این اوصاف، همزمان که اکتشافات در مریخ در جریان است، دانشمندان در گوشه‌ای دیگر از کهکشان، در شرف برداشتن یک گام دیگر هستند؛ تلاش برای رساندن مواد یافت‌شده به زمین، برای مطالعه در آزمایشگاه.

تحقیقات درباره نشانه‌های حیات در قمرهای مشتری و زحل هنوز پیشرفت چندانی نکرده است، اما به نظر می‌رسد که در سال‌های آتی، سرمایه‌گذاری‌هایی در این ارتباط صورت بگیرد؛ پروژه‌هایی که در صدد فرود آمدن بر روی سیاره‌های بیرونی‌تر منظومه شمسی و قمرهای آنها، به منظور حفاری در پوسته یخی آنها و نمونه‌برداری از آب‌های زیر آن خواهند بود.

مارتین ریس، ستاره‌شناس، می‌گوید: «اگر شواهدی مبنی بر وجود حیات در قمرهای زحل یا مشتری پیدا کنیم، به احتمال بسیار بسیار بالا می‌توان گفت که منشأ حیات در آنها مستقل از منشأ حیات در زمین است.»

این نظریه، پیام مهمی را به همراه خواهد داشت: نباید تعجب کرد که اگر دو جریان زندگی و حیات به صورت موازی، همزمان و مستقل از هم، در منظومه شمسی کشف شوند. بلکه می‌توان به این نتیجه هم رسید که به طور قطع، در میلیاردها مکان در کهکشان، «زندگی‌»های دیگری وجود دارد که همچنان کشف نشده باقی مانده‌اند. این «پیام» نوع نگاه ما را به آسمان به کلی تغییر خواهد داد.