سرنگونی بشار اسد؛ پایان بیش از پنج دهه حکومت استبدادی در سوریه

تصرف یک شبه دمشق، پایتخت سوریه، به بیش از پنج دهه حکومت خانواده اسد در سوریه پایان داد.

تنها ۱۱ روز از شروع حمله شورشیان که به‌سرعت شهرهای حلب و حما و حمص را در شمال و درعا و سویدا را در جنوب در کنترل گرفتند، آنها اکنون دمشق را تصرف و کنترل کشور را به‌دست گرفته‌اند. با موافقت ابومحمد جولانی رهبر هیئت تحریر شام، بزگترین گروه مخالف، محمد غازی جلالی نخست‌وزیر اداره نهادهای کشور را ادامه خواهد داد . آقای جلالی خواستار برگزاری انتخابات آزاد در سوریه شد.

ساعاتی پس از انتشار تصاویری که حاکی از حمله گروهی به سفارت ایران در دمشق و تخریب اموال و پاره کردن عکس‌های قاسم سلیمانی و حسن نصرالله بود، وزارت خارجه ایران در اولین واکنش پس از سقوط بشار اسد گفت:

«تعیین سرنوشت و تصمیم‌گیری در مورد آینده سوریه تنها بر عهده مردم این کشور، بدون مداخله مخرب یا تحمیل خارجی، است.»

«در این وضعیت که سوریه در دوره‌ای خطیر از تاریخ خود قرار دارد، تأمین امنیت همه شهروندان سوری و اتباع سایر کشورها و نیز حفظ حرمت اماکن مقدس مذهبی و همچنین حفاظت از اماکن دیپلماتیک و کنسولی وفق موازین حقوق بین‌الملل بسیار ضروری است.»

در همین حال روسیه یکی از متحدان اصلی بشار اسد، رئیس‌جمهور ساقط‌‌شده، می‌گوید او پس از مذاکره با «سایر عوامل درگیری مسلحانه» مقام و کشورش را ترک کرد و دستوراتی برای انتقال مسالمت‌آمیز قدرت داد. از اینکه آقای اسد اکنون در کجاست اطلاعی در دست نیست.

وزارت امور خارجه روسیه تاکید می‌کند که در این مذاکرات شرکت نداشته است اما با «همه گروه‌های مخالف سوریه» در تماس است. این وزارتخانه همچنین گفت پایگاه‌های نظامی‌اش در سوریه در حالت آماده‌باش کامل هستند اما تهدیدی متوجه آنها نیست.

به عقیده برخی ناظران، سقوط ناگهانی و سریع حکومت بشار اسد حاکی از این است که روسیه و ایران و حزب‌الله، حامیان آقای اسد در طول سال‌ها جنگ داخلی، این بار او را رها کرده‌اند.

احمد شرع معروف به ابومحمد جولانی، رهبر هیئت تحریر شام، اعلام کرد که نهادهای عمومی سوریه تا زمان تحویل رسمی نظام به نیروهای او، تحت نظارت نخست‌وزیر باقی خواهند ماند.

گروه اسلام‌گرای هیئت تحریر شام که ریشه در القاعده دارد در سال‌های اخیر تلاش کرده است خود را یک نیروی «ملی‌گرا و میانه‌رو» معرفی کند.

جز هیئت تحریر شام، «نیروهای دموکراتیک سوریه» به رهبری کردها هم از اصلی‌ترین نیروهایی هستند که بشار اسد را ساقط کردند.

تحلیلگران می‌گویند روشن نیست که آیا ابومحمد جولانی سوریه را به سمت دموکراسی هدایت کند.

یکی از مقام‌های عربستان به خبرگزاری رویترز گفت پرهیز از خشونت و رعابت حقوق اقلیت‌ها از مهمترین نشانه‌هایی است که معلوم می‌کند آیا مخالفان از تندروی‌های سابق دست برداشته‌اند.

در حال حاضر بسیاری از دولت‌ها هیئت تحریر شام را یک سازمان «تروریستی» می‌دانند؛ با این حال، یکی از خبرنگاران بی‌بی‌سی می‌گوید که نشانه‌های اولیه دلگرم‌کننده‌ای وجود دارد که ابومحمد جولانی می‌تواند انتقال قدرت را مدیریت کند.

کاخ سفید می‌گوید که جو بایدن، رئیس‌جمهور آمریکا، و کارکنانش «رویدادهای خارق‌العاده سوریه» را رصد می‌کنند و در تماس دائمی با شرکای منطقه‌ای خود هستند.

بشار اسد در سال ۲۰۰۰ میلادی با امید به اصلاحات قدرت را از حافظ اسد، پدر مستبد خود، تحویل گرفت اما ۱۱ سال بعد سرکوب مرگبار معترضان در جریان بهار عربی این رویاها را به یاس تبدیل کرد.

در سال ۲۰۱۱، آنچه که با تظاهرات مسالمت‌آمیز جامعه مدنی آغاز شده بود، به‌سرعت با تقویت گروه‌های اسلام‌گرای تندرو به یک جنگ داخلی منجر شد.

سرکوب‌های خونین به تثبیت حکومت منجر نشد و در نهایت با ورود روسیه به جنگ در سال ۲۰۱۵ و حمایت ایران و حزب‌الله، بشار اسد دوباره توانست بخش‌های بزرگی از کشور را از کنترل داعش و همچنین مخالفان مسلح دیگر خارج کند.

بشار اسد در ماه‌های اخیر دوباره به اجلاس سران اتحادیه عرب برگشته و روابط با کشورهای حاشیه خلیح فارس را از سر گرفته بود.