چرا میلیون‌ها بشکه نفت ایران روی دریا سرگردان مانده است؟

تازه‌ترین داده‌های شرکت‌های انرژی و کشتیرانی نشان می‌دهد حجم نفت خام ایران که در نفتکش‌ها انباشته شده و روی آب شناور مانده، به بالاترین سطح خود در دو سال و نیم گذشته رسیده است؛ وضعیتی که به گزارش بلومبرگ نشان از فشاری کم‌سابقه بر حلقه پایانی زنجیره صادرات نفت ایران دارد.

داده‌های شرکت کپلر در ماه نوامبر نشان می‌دهد که حدود ۵۲ میلیون بشکه نفت ایران در حالت «ذخیره‌سازی شناور» قرار دارد، به این معنا که محموله‌ها بارگیری شده‌اند اما هنوز امکان تخلیه نیافته‌اند. این رقم نه‌تنها در عرض یک ماه تقریبا دو برابر شده، بلکه در مقایسه با برآورد ۵ تا ۱۰ میلیون بشکه نفت شناور در ابتدای سال میلادی، جهشی کم‌سابقه داشته است.

این انباشت در حالی رخ داده که به گزارش بلومبرگ، صادرات نفت ایران با وجود تحریم‌ها، به بالاترین سطح خود در هفت سال گذشته رسیده است.

شرکت تحلیل داده‌های انرژی ورتکسا نیز در نیمه ماه نوامبر گزارش داد که صادرات نفت خام و میعانات ایران در سال جاری میلادی بین ۱/۵ تا ۱/۷ میلیون بشکه در روز بوده است که «حدود ۶ درصد بیشتر از سال قبل و ۲۵ درصد بالاتر از سطح سال ۲۰۲۳ است، و پایدارترین عملکرد صادراتی ایران از سال ۲۰۱۸ تاکنون به شمار می‌رود».

داده‌های برخی شرکت‌های دیگر میزان صادرات نفت خام ایران را در ماه‌های اخیر بیش از دو میلیون بشکه در روز برآورد کرده و گزارش آژانس بین‌المللی انرژی نیز حاکی از آن است که تولید نفت خام ایران در ماه اکتبر ۲۰۲۵ به ۳/۴ میلیون بشکه در روز رسیده است.

بررسی این داده‌ها نشان می‌دهد که دلیل انباشت کم‌سابقه نفت خام ایران در نفتکش‌ها، اختلال در بخش تولید یا مبدا نیست، بلکه مسیر انتقال نفت از خلیج فارس تا بنادر شرق آسیا و تحویل‌ آن در مقصد - که عمدتا چین است - با مجموعه‌ای از فشارهای هم‌زمان روبه‌رو شده است.

داده‌های شرکت کپلر نشان می‌دهد که تقریبا نیمی از این نفتکش‌ها در آب‌های مالزی لنگر انداخته‌اند که طبق گزارش‌ها «برای انتقال کشتی به کشتی و تغییر اسناد محموله‌های ایران استفاده می‌شود تا منشا آنها پنهان بماند». اما چرا این نفتکش‌ها متوقف شده‌اند؟ پاسخ را باید در ترکیب پیچیده‌ای از سهمیه‌های داخلی چین، تشدید تحریم‌های آمریکا و رقابت ژئوپلیتیک در بازار نفت جست‌وجو کرد.

محدودیت سهمیه شرکت‌های چینی

چین در سال‌های اخیر مقصد اصلی صادرات نفت ایران بوده است. این کشور بزرگ‌ترین خریدار نفت ایران است و بر اساس داده‌های شرکت کپلر، بیش از ۹۰ درصد نفت ایران راهی چین و پالایشگاه‌های خصوصی، موسوم به «پالایشگاه‌های قوری» (تی‌پات‌ها)، می‌شود که نقش مهمی در جذب نفت تحریمی ایفا می‌کنند. این پالایشگاه‌ها به دلیل انعطاف‌پذیری و تمایل به خرید نفت ارزان، از مشتریان ثابت نفت ایران هستند.

اما به گفته همایون فلکشاهی، تحلیلگر ارشد بازار نفت در کپلر، علاوه بر تشدید فشارها و تحریم‌های آمریکا علیه این شرکت‌ها، یکی از عوامل تعیین‌کننده در انباشت نفت ایران، سهمیه واردات نفت شرکت‌های چینی است که از سوی دولت اعمال می‌شود.

آقای فلکشاهی به بی‌بی‌سی فارسی گفت که افزایش کم‌سابقه نفت شناور ایران «در کوتاه‌مدت بیشتر به ویژگی‌های خاص بازار چین مربوط می‌شود. با نزدیک شدن به پایان سال میلادی، سهمیه برخی از شرکت‌های چینی تمام شده و دیگر اجازه واردات هیچ‌گونه نوع نفت خامی را ندارند، چه رسد به نفت ایران.»

سهمیه‌های واردات نفت خام در چین، ابزاری کلیدی برای کنترل بازار داخلی است. پکن این سهمیه‌ها را معمولا سه یا چهار بار در سال صادر می‌کند، تا با کنترل بازار داخلی از نوسان بیش از حد قیمت جلوگیری کند.

با وجود این، آقای فلکشاهی می‌گوید دولت چین سهمیه جدیدی را در اواخر ماه نوامبر اعلام کرده که ممکن است استفاده شرکت‌های خصوصی از آن در کوتاه مدت و طی هفته‌های آینده میزان نفت شناور ایران را کاهش دهد.

اما به گفته این کارشناس انرژی این مشکل در بلندمدت همچنان پابرجاست چون «پکن می‌خواهد شرکت‌های دولتی سهم بیشتری از بازار نفت و ظرفیت پالایشی داشته باشند و به همین دلیل ظرفیت پالایشگاه‌های دولتی به طور قابل توجهی افزایش یافته است.»

او می‌گوید پالایشگاه‌های دولتی، نفت تحریم‌شده ایران را نمی‌خرند و هرچه سهمیه به سمت آن‌ها برود، بازار واقعی ایران در بلندمدت کوچک‌تر می‌شود.

تشدید تحریم‌های هدفمند آمریکا

اگر محدودیت سهمیه چین دلیل کوتاه‌مدت جهش میزان نفت شناور ایران باشد، تحریم‌های آمریکا محدودیت‌هایی ایجاد کرده‌ که در سطحی پایدارتر عمل می‌کند و پیامدهای بلندمدت دارد.

واشنگتن پس از ناکامی در کاهش حجم صادرات ایران، رویکرد خود را تغییر داد و به جای تمرکز صرف بر نفتکش‌ها، زیرساخت‌های تخلیه در چین را نیز بیش از پیش هدف قرار داد.

به گزارش بلومبرگ، یکی از مهم‌ترین اقدامات واشنگتن، تحریم ترمینال‌های کلیدی در استان شاندونگ بود که برای ورود نفت ایران به پالایشگاه‌های تی‌پات حیاتی هستند.

همایون فلکشاهی از شرکت کپلر به بی‌بی‌سی فارسی گفت: «تحریم‌های آمریکا از ماه مارس با شدت بیشتری اعمال شده و واشنگتن تلاش کرده شرکت‌ها و موسسات چینی را هدف قرار دهد، از جمله بنادر مختلفی که در وارد کردن نفت ایران فعال بوده‌اند. بعضی از مشتریان نفت ایران مستقیما تحریم شدند و این باعث شده که شرکت‌های دیگری که نفت ایران را وارد می‌کنند در خود بازار چین دچار مشکل شوند و برای مثال بانک‌ها دیگر حاضر نباشند با آن‌ها همکاری کنند.»

طبق داده‌های کپلر، بیش از سه‌چهارم نفتکش‌هایی که در این تجارت فعال بودند، اکنون تحت تحریم آمریکا قرار دارند و به گفته آقای فلکشاهی تنها عامل تحریم‌های آمریکا، واردات نفت چین از ایران را بین ۲۰۰ تا ۳۰۰ هزار بشکه در روز کاهش داده است.

بازار تحریمی و رقابت با روسیه؛ تخفیف‌هایی که بیشتر می‌شود

انباشت ده‌ها میلیون بشکه نفت روی آب تنها پیامدهای فنی و لجستیکی ندارد، بلکه در عمل فشار مستقیمی بر قیمت فروش ایجاد می‌کند.

به گزارش بلومبرگ تخفیف نفت سبک ایران نسبت به شاخص برنت، که در ماه اوت حدود ۴ دلار بود، در ماه نوامبر به حدود ۸ دلار افزایش یافته است. این افزایش نشان می‌دهد شناور ماندن ده‌ها میلیون بشکه‌ روی آب، قدرت چانه‌زنی خریداران را افزایش داده است.

بازار نفت ایران بخشی از یک «بازار تحریمی» است؛ بازاری کوچک، محدود و پرریسک که ایران در آن تنها نیست. روسیه نیز به دلیل تحریم‌های گسترده غرب بخشی از محموله‌هایش را با تخفیف عمیق به آسیا عرضه می‌کند.

همایون فلکشاهی با اشاره به این پیوند مستقیم، می‌گوید: «چون نفت روسیه در ماه‌های اخیر به دلیل تحریم‌های جدید افت قیمت داشته، قیمت نفت ایران هم پایین آمده است. تا وقتی که نفت روسیه تحریم باشد، قیمت نفت ایران نمی‌تواند افزایش زیادی پیدا کند.»

در واقع هر دو کشور در یک بازار محدود رقابت می‌کنند؛ بازاری که تعداد خریداران آن نه بر اساس کیفیت یا قیمت، بلکه به گفته آقای فلکشاهی بر اساس «توان تحمل ریسک تحریم» تعریف می‌شود. او می‌گوید: «وقتی بازار کوچک می‌شود و تعداد خریداران محدود است، رقابت هم به همان نسبت بیشتر می‌شود.»

این وضعیت نشان می‌دهد که نفت ایران در بازاری معامله می‌شود که عمق محدودی دارد و به تغییرات ناگهانی بسیار حساس است. هر تحول کوچک - چه پایان سهمیه پالایشگاه‌های خصوصی چین، چه اعمال تحریم تازه علیه شرکت‌های چینی یا روسی، و یا کندی در فرایند تخلیه محموله‌ها - می‌تواند توازن این بازار را بر هم بزند.

ترکیب این محدودیت‌ها باعث شده افزایش اخیر نفت ذخیره‌شده روی آب، همراه با فشار قیمتی ناشی از رقابت با نفت روسیه، تخفیف نفت ایران را به یکی از پایین‌ترین سطوح چند ماه گذشته برساند.

در این شرایط آیا راه حلی بلندمدت برای کاهش نفت شناور و فروش آن با قیمت بالاتر برای ایران وجود دارد؟ آقای فلکشاهی در پاسخ به این سوال می‌گوید: «تا وقتی که تحریم‌های ثانویه علیه چین و نفت ایران اعمال شود، بعید است ایران بتواند راه حل جدیدی پیدا کند. این وضعیت ادامه خواهد داشت و ایران مجبور است نفتش را با تخفیف بفروشد تا بتواند مشتری جذب کند.»