عریش؛ «دروازه شرقی مصر» که ممکن است در آینده غزه نقش داشته باشد

در میانه بحث‌ها درباره طرح دونالد ترامپ، رئیس‌جمهوری آمریکا، برای برقراری آتش‌بس و پایان دادن به جنگ غزه، یکی از موارد این طرح توجه زیادی را به خود جلب کرده است: تشکیل یک شورای بین‌المللی برای نظارت بر بازسازی غزه پس از ویرانی گسترده زیرساخت‌ها و منازل در اثر بمباران مداوم اسرائیل در دو سال گذشته.

بر اساس گزارش‌ رسانه‌ها از منابع دیپلماتیک، این شورا از چهره‌های بین‌المللی، از جمله تونی بلر، نخست‌وزیر پیشین بریتانیا، تشکیل خواهد شد و مقر اصلی آن در شهر عریش مصر خواهد بود.

اما انتخاب عریش، شهر مرزی مصر در مجاورت نوار غزه، موضوعی جزئی و بی‌اهمیت به نظر نمی‌رسد؛ بلکه موجی از پرسش‌ها را درباره دلایل سیاسی و جغرافیایی آن برانگیخته است: چرا عریش؟ ارتباط آن با غزه چیست؟ و چگونه این شهر به بخشی از طرح‌های بین‌المللی برای حل مناقشه اسرائیل و فلسطینیان تبدیل شده است؟

فاصله عریش تا نوار غزه چقدر است؟

این شهر در منتهی‌الیه شمال شرقی شبه‌جزیره سینا، در سواحل دریای مدیترانه واقع شده است. العریش حدود ۳۴۴ کیلومتر از قاهره فاصله دارد و تنها حدود ۴۵ کیلومتر با مرزهای نوار غزه فاصله دارد. این موقعیت، آن را به نزدیک‌ترین شهر بزرگ مصر به غزه و در عین حال، به دروازه‌ای راهبردی در مرز شرقی مصر تبدیل می‌کند.

جمعیت و مساحت عریش

جمعیت شهر عریش حدود ۲۰۰ هزار نفر برآورد می‌شود. ساکنان آن ترکیبی از قبایل بادیه‌نشین قدیمی و جمعیت شهری‌اند که از استان‌های دیگر مصر به این منطقه مهاجرت کرده‌اند. مساحت شهر حدود ۳۰۸ کیلومتر مربع است؛ وسعتی که به عریش سیمایی از یک شهر بزرگ می‌دهد که در آن دریا و صحرا به هم می‌رسند.

تاریخچه شهر

عریش در ساحل دریای مدیترانه، در شمال‌ شرق مصر واقع شده و در طول تاریخ نقش «دروازه شرقی مصر» را ایفا کرده است؛ پلی میان وادی النیل و سرزمین شام، و گذرگاهی کلیدی برای لشکرها و کاروان‌های تجاری در طول قرن‌ها.

در دوران باستان، کاروان‌ها و سپاهیان از مسیر مشهور به «جاده حوروس» از این شهر عبور می‌کردند، جاده‌ای نظامی و تجاری که مصر را به شرق پیوند می‌داد. هر مهاجم، بازرگان یا مسافری که از شرق به سوی مصر می‌رفت، ناگزیر بود از عریش عبور کند و همین امر آن را به ایستگاهی تاریخی و استراتژیک تبدیل می‌کرد.

با ورود عریش به قلمرو عثمانی، سلاطین اهمیت این موقعیت را درک کردند و در میانه قرن شانزدهم میلادی قلعه عریش را ساختند که دژی سنگی روی تپه‌ای مشرف به دریا بود تا از مرزهای شرقی مصر در برابر هرگونه تهدید احتمالی محافظت کنند. این قلعه قرن‌ها شاهد درگیری‌ها و گذر ارتش‌هایی بود که از آن عبور می‌کردند.

معاهده عریش چیست؟

در آغاز سال ۱۸۰۰ میلادی، شهر عریش به صحنه مذاکرات بین‌المللی در یکی از پرتلاطم‌ترین دوره‌های تاریخ معاصر مصر تبدیل شد.

در جریان لشکرکشی فرانسه به مصر، که با ورود ناپلئون بناپارت به سواحل اسکندریه در سال ۱۷۹۸ آغاز شد، نیروهای فرانسوی در تنگنای دشواری قرار گرفتند. از یک‌سو با مقاومت مصری‌ها در داخل کشور روبه‌رو بودند و از سوی دیگر با فشار نیروهای عثمانی و بریتانیایی از خارج.

در چنین شرایطی، نمایندگان دولت عثمانی و فرماندهان فرانسوی در شهر عریش گرد هم آمدند تا درباره پایان جنگ مذاکره کنند. نتیجه گفت‌وگوها، توافقی بود که بر اساس آن نیروهای فرانسوی باید از مصر خارج می‌شدند و از راه دریای مدیترانه به فرانسه بازمی‌گشتند تا مصر رسما به حاکمیت عثمانی بازگردانده شود.

اما آنچه قرار بود پایان صلح‌آمیز جنگ باشد، ناتمام ماند؛ چون بریتانیا که در مذاکرات شرکت نداشت از به رسمیت شناختن این توافق سر باز زد. در پی آن، نبردها از سر گرفته شد و تنها یک سال بعد، فرانسوی‌ها در قاهره تسلیم شدند و آخرین سرباز فرانسوی در سال ۱۸۰۱ خاک مصر را ترک کرد.

به این ترتیب معاهده عریش به عنوان نخستین تلاش جدی سیاسی برای پایان دادن به اشغال فرانسه در مصر ثبت شد و به نمادی از نقش محوری این شهر به عنوان دروازه شرقی کشور و نقطه‌ای جغرافیایی تبدیل شد که در لحظات سرنوشت‌ساز تاریخ نمی‌توان از آن چشم پوشید.

پس از شکست ۱۹۶۷

در قرن بیستم، شهر عریش از یک شهر مرزی آرام به نمادی ملی برای مصر بدل شد. این شهر بهای سنگینی را برای موقعیت راهبردی‌اش پرداخت و در قلب جنگ‌های پیاپی عرب‌ها و اسرائیلی قرار گرفت. پس از شکست سال ۱۹۶۷، عریش به اشغال اسرائیل درآمد و به صحنه یکی از دشوارترین دوره‌های تاریخ معاصر مصر تبدیل شد.

خیابان‌هایش به مواضع نظامی تغییر یافتند؛ شماری از ساکنان به مناطق داخلی مصر کوچ کردند و برخی دیگر در شهر ماندند و تلاش کردند زندگی و هویت خود را حفظ کنند.

با آغاز جنگ اکتبر ۱۹۷۳، نگاه مصریان بار دیگر به سوی صحرای سینا معطوف شد و عریش به یکی از نخستین نمادهای امید به آزادی تبدیل شد.

پس از مذاکرات دشوار و امضای پیمان کمپ دیوید در سال ۱۹۷۸، که به امضای معاهده صلح مصر و اسرائیل در ۱۹۷۹ انجامید، مصر دوباره حاکمیت خود را بر عریش بازیافت. این شهر نخستین شهر بزرگ شمال سینا بود که پس از سال‌ها اشغال، به حاکمیت مصر بازگشت.

گروه‌های تندرو و محاصره امنیتی

بعد از انقلاب ۲۰۱۱ مصر، شهر عریش وارد مرحله‌ای کاملا متفاوتی از گذشته شد. گروه‌های مسلح از خلا امنیتی موجود بهره بردند و نفوذ خود را در شمال صحرای سینا گسترش دادند تا عریش به سرعت به میدان درگیری دولت مصر و سازمان‌های تندرو بدل شود.

در آغاز گروه «انصار بیت‌المقدس» ظهور کرد که پاسگاه‌های پلیس و ایست‌های بازرسی را هدف قرار می‌داد. سپس در نوامبر ۲۰۱۴ با اعلام بیعت با گروه موسوم به دولت اسلامی نام خود را به «ولایت سینا» تغییر داد. بعد از آن حملات مسلحانه علیه ارتش، پلیس و حتی غیرنظامیان شدت گرفت.

عریش و مناطق اطراف آن شاهد مجموعه‌ای از حملات خونین بود، از جمله انفجار در هتل قضات در سال ۲۰۱۵، حملات مکرر به ایست‌های امنیتی و کشتار مسجد الروضه در سال ۲۰۱۷ که طی آن بیش از ۳۰۰ نفر جان باختند.

در واکنش، دولت مصر یک رشته عملیات نظامی را آغاز کرد که مهم‌ترین آنها عملیات «حق الشهید» در سال ۲۰۱۵ و عملیات سال ۲۰۱۸ بود که پایگاه‌های شبه‌نظامیان در صحرای سینا را هدف قرار داد. این اقدامات با تدابیر امنیتی سخت‌گیرانه در عریش همراه شد، از جمله استقرار مداوم ایست‌های بازرسی، اعمال مقررات منع رفت‌وآمد در دوره‌هایی خاص و قطع موقت ارتباطات و اینترنت.

اما در سوی دیگر، مردم عریش بهای سنگینی پرداختند. توسعه اقتصادی در منطقه محدود ماند و ساکنان از محدودیت‌های رفت‌وآمد شکایت داشتند. سازمان‌های حقوق بشری داخلی و بین‌المللی نیز گزارش دادند که دولت در مقاطعی از عریش به عنوان بازداشتگاه غیر رسمی استفاده کرده است.

با وجود موفقیت‌های نظامی مصر که در سال‌های اخیر قدرت گروه «ولایت سینا» را تضعیف کرده، نام عریش همچنان در خبرها به چشم می‌خورد؛ هم به عنوان خط مقدم نبرد با گروه‌های مسلح، و هم به‌عنوان شهری مرزی و کلیدی در هرگونه گفت‌وگویی درباره آینده نوار غزه.