ترکیه و کشورهای دیگر تحریمهای ایران را برگرداندند؛ روسیه میگوید که مکانیسم ماشه «اتفاق نیفتاده است»
منبع تصویر، Reuters
با فعال شدن مکانیسم ماشه توافق هستهای ایران و قدرتهای جهانی (برجام) کشورهای مختلف، از جمله آمریکا، بریتانیا و ترکیه، تحریمهای سازمان ملل علیه ایران را برگرداندهاند. اما روسیه میگوید بازگشت تحریمها را «غیرقانونی» میداند و از نظر این کشور مکانیسم ماشه «اتفاق نیفتاده است».
وزارت خارجه بریتانیا روز چهارشنبه - اول اکتبر- در بیانیهای گفت این کشور پس از آغاز روند موسوم به فعال شدن «مکانیسم ماشه» و در پی «عدم پایبندی جدی ایران به تعهدات برجامی»، تحریمهای سازمان ملل علیه ۱۲۱ فرد و نهاد مرتبط با برنامه هستهای و موشکی جمهوری اسلامی ایران را دوباره برقرار کرده است.
وزارت خارجه بریتانیا گفته است این اقدام شامل بازگشت محدودیتهای گسترده در حوزههای تسلیحاتی، مالی و تجاری میشود. بر اساس این بیانیه، تحریمها بار دیگر انتقال سلاحهای متعارف به ایران و از ایران را ممنوع میکند و عرضه فناوریها و تجهیزات حساس مرتبط با غنیسازی اورانیوم، بازفرآوری یا توسعه سامانههای پرتاب سلاح هستهای را هدف قرار میدهد.
فهرست جدید، اشخاص و نهادهای کلیدی مانند سازمان انرژی اتمی ایران، سازمان صنایع دفاعی ایران، سازمان صنایع موشکی شهید باقری، شرکت کشتیرانی جمهوری اسلامی، دانشگاه مالکاشتر، قرارگاه سازندگی قرب نوح و قرب کربلا، بانک سپه، قرارگاه خاتمالانبیا و چند شرکت صنعتی و تحقیقاتی مرتبط با صنایع موشکی را در بر میگیرد.
همچنین برخی شرکتهای کشتیرانی و بازرگانی و چند گروه صنعتی مرتبط با تولید تجهیزات حساس نیز تحریم شدهاند.
در میان افراد تحریمشده، نام مقامهای ارشد نظامی و سیاسی از جمله محمدرضا نقدی، علیاکبر احمدیان، احمد وحیدی و یحیی رحیم صفوی و محمد اسلامی، همگی از فرماندهان سپاه پاسداران و اعضای نظامی کابینههای دولت این کشور دیده میشود.
وزارت خارجه بریتانیا این اقدام را گامی برای «مهار فعالیتهای اشاعهای ایران» توصیف کرده است.
این تحریمها در حالی بازگردانده شده که تنها چند روز پیش، لندن تحریمهای جداگانهای را علیه بیش از ۷۰ فرد و نهاد ایرانی به دلیل فعالیتهای هستهای اعلام کرده بود. بازگشت تحریمها بر اساس شش قطعنامه شورای امنیت سازمان ملل انجام شده که در ۲۸ سپتامبر ۲۰۲۵ دوباره فعال شد.
منبع تصویر، EPA/Shutterstock
دولت ترکیه هم اعلام کرده است که دارایی چندین شرکت و نهاد و فرد را که با فعالیتهای هستهای ایران مرتبط بودند، مسدود کرده است.
این تحریمها، که در واقع مربوط به قطعنامههای شورای امنیت سازمان ملل متحد درسالهای ۲۰۰۶، ۲۰۱۵ و ۲۰۱۲ علیه ایران است، با امضای رجب طیب اردوغان، رئیس جمهور ترکیه از روز چهارشنبه اول اکتبر بازگشته است و سازمان انرژی اتمی ایران و سازمانها و شرکتهای وابسته به آن، سازمان کشتیرانی و حتی چند بانک ایرانی را هم شامل میشود.
تحریمهای سازمان ملل نخستین بار در اوایل دهه ۲۰۰۰ میلادی علیه ایران وضع شد و پس از توافق هستهای سال ۲۰۱۵ تعلیق گردید.
اما با شکست مذاکرات برای احیای برجام، کشورهای غربی از جمله بریتانیا از هفته گذشته روند بازگشت این محدودیتها را آغاز کردند؛ اقدامی که میتواند مناسبات اقتصادی و دیپلماتیک ایران با جهان را بیش از پیش تحت فشار قرار دهد.
مخالفت روسیه با بازگشت تحریمها
منبع تصویر، EVGENIA NOVOZHENINA/POOL/AFP via Getty Images
روسیه اعلام کرده است که از نظر این کشور مکانیسم ماشه «اتفاق نیفتاده» و مسکو اعمال مجدد تحریمهای سازمان ملل علیه ایران را به رسمیت نمیشناسد.
واسیلی نبنزیا، نماینده روسیه در شورای امنیت سازمان ملل روز چهارشنبه اول اکتبر/نهم مهر در پاسخ به سوال خبرنگاران گفت که اعمال مجدد تحریمهای سازمان ملل علیه ایران از نظر روسیه غیرقانونی است.
او به طرح روسیه و چین برای به تعویق انداختن مکانیسم ماشه اشاره کرد و گفت که وزیر خارجه روسیه پیشتر در نامهای خطاب به دبیرکل سازمان ملل هشدار داده بود که در اجرای «مکانیسم ماشه غیرقانونی» عجله نکنند.
او در یک کنفرانس خبری به مناسبت آغاز ریاست دورهای روسیه بر شورای امنیت سازمان ملل متحد گفت: «به این دلیل ما با دو واقعیت موازی درباره برجام به سر میبریم، چون برای گروهی، اسنپ بک اتفاق افتاده است اما برای ما این اتفاق نیفتاده است و این مشکل ایجاد خواهد کرد.»
او بازگشت تحریمها علیه ایران را شروع یک رویه غیرقانونی و از دست رفتن فرصت یک راه حل دیپلماتیک خواند و افزود: «صادقانه بگویم از این که دبیر کل برای اجرای قطعنامه عجله کرد، خوشحال نیستیم.»
در تحولی دیگر، وزارت خارجه روسیه روز پنجشنبه دهم مهر ماه/ دوم اکتبر از آغاز اجرای «معاهده مشارکت جامع راهبردی» با ایران خبر داد. ولادیمیر پوتین و مسعود پزشکیان، روسای جمهور روسیه و ایران این معاهده را امضا کرده بودند.
آمریکا ۴۴ فرد و نهاد را به فهرست تحریمهای ایران افزود
روز چهارشنبه همچنین مارکو روبیو، وزیر خارجه آمریکا، اعلام کرد که آمریکا مطابق مکانیسم ماشه، تحریمهای سازمان ملل علیه ایران را برمیگرداند.
آقای روبیو گفت: «همان طور که رئیس جمهور تصریح کرده است، ما همه راههای ایران برای رسیدن به سلاح هستهای را میبندیم.»
او همچنین خبر داده است که ۴۴ فرد و نهاد مرتبط با برنامههای هستهای، موشکی و نظامی ایران به فهرست تحریمهای این کشور اضافه شدهاند.
در فهرستی که وزارت خارجه آمریکا از تحریمشدگان منتشر کرده است، نام افراد و شرکتهایی از ایران، چین، ترکیه، آلمان، پرتغال و اروگوئه دیده میشود.
با بازگشت تحریمهای سازمان ملل، اتحادیه اروپا هم تحریمهای خود علیه ایران را بازگردانده است.
ژاپن هم اعلام کرده است که مطابق قطعنامه سازمان ملل، تحریمهایی را علیه ایران به اجرا میگذارد و از جمله داراییهایی ۷۸ نهاد و ۴۳ فرد را بلوکه میکند.
با بازگشت تحریمهای سازمان ملل، نگرانیها درباره احتمال تنش نظامی و درگیری دوباره ایران در جنگ با آمریکا یا اسرائیل بالا گرفته است.
فاطمه مهاجرانی امروز در جمع خبرنگاران درباره این نگرانیها گفت: «امیدوار هستیم که هیچ تحرکی صورت نگیرد و هیچ تجاوزی به خاک ایران صورت نگیرد، البته ما آمادگی آن را داریم.»
خانم مهاجرانی همچنین گفته است که شورای عالی امنیت ملی درباره چگونگی ادامه همکاری با آژانس تصمیم خواهد گرفت.
ماشه چیست و چه طور فعال شد؟
سازوکار ماشه، یا مکانیسم اسنپبک، به یک تدبیر حقوقی اشاره دارد که در متن توافق برجام از آن به عنوان «سازوکار حل اختلاف» یاد شده بود.
مطابق بندهای ۳۶ و ۳۷ قطعنامه ۲۲۳۱، اگر یکی از طرفهای توافق، به نقض تعهدات از سوی ایران اعتراض داشت، میتوانست آن را به کمیسیون مشترکی ارجاع دهد و روندی برای حل اختلاف را آغاز کند.
در نهایت، اگر تدابیر حل اختلاف به نتیجه نرسید، ادامه تعلیق تحریمها در شورای امنیت سازمان ملل به رای گذاشته میشد. متن برجام به ترتیبی تعیین شده بود که که اگر حتی یک عضو دائم شورای امنیت (آمریکا، روسیه، چین، فرانسه یا بریتانیا) این قطعنامه را وتو میکرد، تحریمهای سازمان ملل بهطور خودکار و بدون نیاز به رایگیری جدید بازمیگشت.
بعضی از بندهای کلیدی توافق برجام، از جمله امکان فعال کردن مکانیسم ماشه، در اکتبر ۲۰۲۵ (مهر ۱۴۰۴) منقضی میشد و طرفهای اروپایی که نمیخواستند اهرم مکانیسم ماشه را از دست بدهند، پیشنهاد تمدید آن را داده بودند.
آلمان، بریتانیا و فرانسه، سه کشور اروپایی عضو برجام، ضربالاجلی تعیین کرده و گفته بودند اگر پیشرفتی در مذاکرات ایران با آژانس بینالمللی انرژی اتمی و آمریکا به دست نیاید، آنها مکانیسم ماشه یا اسنپبک را پیش از انقضایش فعال میکنند.
شرط اروپاییها برای تمدید ماشه و به تعویق انداختن تصمیمشان برای بازگشت تحریمها آن بود که ایران وارد مذاکره مستقیم با آمریکا شود، به اجرای تعهدات پادمانی و همکاری با آژانس برگردد و همین طور تکلیف ذخایر اورانیوم با غنای بالا را روشن کند.
با رد پیشنهاد اروپا از سوی ایران، آنها سازوکار بازگرداندن تحریمها را فعال کردند. پس از آن، روسیه و چین تعویق اجرای مکانیسم ماشه را در شورای امنیت سازمان ملل مطرح کردند اما پیشنهادشان رای کافی نداشت و تحریمها بازگشت.
