«رئیس‌جمهور سرسخت» ترکیه می‌گوید با فساد می‌جنگد، رقبا می‌گویند او صدای مخالفان را خاموش می‌کند

روز ۲۳ آوریل، در ۱۳ ثانیه وحشت‌انگیز، بزرگ‌ترین شهر ترکیه با زمین‌لرزه‌ای به بزرگی ۶/۲ لرزید. شدت آن چنان بود که ۱۵۱ نفر در استانبول از ترس، از ساختمان‌ها پایین پریدند و زخمی شدند، اما کسی کشته نشد.

اما اکرم امام‌اوغلو، شهردار استانبول، که نخستین بار در سال ۲۰۱۹ برای اداره این شهر انتخاب شده بود، نمی‌توانست کوچک‌ترین کمکی کند.

او پشت میله‌های زندان فوق امنیتی منطقه سیلیوری در غرب شهر و از قضا نزدیک به کانون زمین‌لرزه محبوس بود.

امام‌اوغلو با مجموعه‌ای از اتهامات فساد مالی روبه‌روست که قاطعانه آن‌ها را رد می‌کند؛ اتهاماتی که به گفته خودش «کافکایی» هستند.

حامیانش می‌گویند تنها جرم او این است که در انتخابات ریاست‌جمهوری سال ۲۰۲۸ بزرگ‌ترین تهدید برای رجب طیب اردوغان، رئیس‌جمهور ترکیه، محسوب می‌شود.

بسیاری از هم‌سلولی‌های امام‌اوغلو در روز وقوع زلزله نیز کسانی بودند که در ۲۲ سال زمامداری اردوغان مورد غضب او قرار گرفته بودند، برخی از آنان تنها به دلیل شرکت در اعتراضات مسالمت‌آمیز.

این زندان همچنان با نام پیشینش یعنی «سیلیوری» شناخته می‌شود. به همین دلیل در زبان روزمره ترکیه اصطلاحی رایج است که نشان می‌دهد چرا برخی از انتقاد کردن از اردوغان پرهیز می‌کنند: «سیلویری سرد است».

منتقدان می‌گویند اردوغان، پس از سال‌های نخست زمامداری‌اش که خود را اصلاح‌طلبی غرب‌گرا نشان می‌داد، اکنون به «سلطان» دوران معاصر بدل شده که حقوق بشر را تضعیف، صدای مخالفان را خاموش و دادگاه‌ها را به سلاحی سیاسی تبدیل کرده است.

شهردار زندانی، رهبران حزب جمهوری‌خواه خلق، وکلای باسابقه و دانشجویان معترض همگی این ماه در ارتباط با پرونده‌های جداگانه در دادگاه حاضر می‌شوند.

گونول تول، پژوهشگر ارشد اندیشکده خاورمیانه در واشنگتن که اصالتا اهل ترکیه است، می‌گوید: «اردوغان گام بزرگی به سوی تبدیل ترکیه به یک حکومت خودکامه به سبک روسیه برداشته است. آنچه او در ذهن دارد، ترکیه‌ای است که در آن صندوق رای هیچ معنایی ندارد، جایی که او خود رقبایش را برمی‌گزیند.»

در مجموع بیش از ۵۰۰ نفر در ارتباط با حزب جمهوری‌خواه خلق از اکتبر سال گذشته بازداشت شده‌اند.

دادستان‌ها امام‌اوغلو و همکارانش را به گرفتن رشوه، دستکاری در مناقصه‌ها، اخاذی و ارتباط با تروریسم متهم می‌کنند.

اما حزب جمهوری‌خواه خلق، حزبی سکولار و میانه‌رو می‌گوید این بازداشت‌ها انگیزه سیاسی دارد و با هدف خاموش کردن صدای مخالفان انجام شده است. حزب جمهوری‌خواه خلق این اتهامات را رد می‌کند.

برخی می‌پرسند چرا در حالی که دموکراسی ترکیه آشکارا زیر فشار است، جامعه جهانی تقریبا سکوت کرده و عملا هیچ واکنشی نشان نداده است؟ آیا دلیلش این است که اردوغان در مسائل بسیاری از روسیه و اوکراین گرفته تا سوریه و ناتو نقش‌آفرینی می‌کند و رهبران اروپایی نمی‌خواهند با او وارد درگیری شوند؟

و آیا این که دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور آمریکا، چشم خود را بر مسائل حقوق بشری بسته، دست اردوغان را بازتر کرده است؟

«عبور از مرزهای عدالت»

اکرم امام‌اوغلو، شهردار استانبول، دقایقی پیش از دستگیری‌اش در ماه مارس، هنگامی که صدها پلیس مقابل خانه‌اش صف کشیده بودند، آرام و خونسرد مشغول بستن کراوات خود بود و هم‌زمان ویدئویی برای هوادارانش در شبکه‌های اجتماعی ضبط می‌کرد.

او گفت: «ما با ظلم بزرگی روبه‌رو هستیم… اما دلسرد نخواهم شد.»

او آرام و مقاوم به نظر می‌آمد و به گفته سونر چاغاپتای، مدیر برنامه پژوهشی ترکیه در موسسه واشنگتن در آمریکا، «تهدیدی مرگبار برای اردوغان» است.

چاغاپتای می‌گوید: «او کاریزماتیک است، با مردم ارتباط برقرار می‌کند، مانند اردوغان محافظه‌کار، اما سکولار است، و گویی تمام ویژگی‌های لازم را یک‌جا دارد.»

در زندان، این ویژگی‌ها چندان کارآمد نیستند.

دستگیری امام‌اوغلو درست زمانی رخ داد که حزب جمهوری‌خواه خلق، حزب اصلی مخالف دولت در ترکیه، در آستانه معرفی او به‌عنوان نامزد ریاست‌جمهوری بود. (آن‌ها حتی پس از بازداشت نیز همین کار را کردند.)

حبس امام‌اوغلو جرقه بزرگ‌ترین اعتراض‌های ضد دولتی در بیش از یک دهه اخیر را زد. بیشتر معترضان جوانانی بودند که از نسل «اردوغان» محسوب می‌شوند و هیچ رهبری جز او را در دوران زندگی‌شان ندیده‌اند.

یک جوان ۲۱ ساله در استانبول گفت: «برای بیشتر مردم کارد به استخوان رسیده. آن‌ها از مرزهای عدالت عبور کرده‌اند.»

دیگری گفت «این حمله‌ای مستقیم به دموکراسی ماست».

دولت برگزاری تظاهرات را – که عمدتا مسالمت‌آمیز بود – ممنوع اعلام کرد، اما نتوانست مانع آن شود.

ناآرامی‌های استانبول در سایه یک قنات رومی رخ داد. نیروهای ضد شورش اردوغان، مسلح به باتوم، گاز اشک‌آور و گلوله‌های پلاستیکی، زیر طاق‌های آن موضع گرفته بودند.

یکی از عکس‌ها به صفحه اول روزنامه‌های جهان راه یافت: معترضی تنها، با لباس سنتی درویشی در حال سماع و ماسک گاز بر صورت، که پلیس به او اسپری فلفل می‌زند

ساعاتی پس از ثبت این عکس، یاسین آکگول، عکاس خبرگزاری فرانسه که عکس را گرفته بود در خانه‌اش بازداشت شد، در حالی که دستانش هنوز از گاز اشک‌آور می‌سوخت. چند عکاس برجسته دیگر نیز دستگیر شدند.

پس از این اعتراض‌ها حدود دو هزار نفر دستگیر شدند. بسیاری از آنها در یورش‌های بامدادی به خانه‌هایشان بازداشت شدند. بیش از ۸۰۰ نفر از آن‌ها به شرکت در «تظاهرات غیرمجاز» متهم شدند.

گونول تول می‌گوید این روزها بازداشت شدن «آسان‌ترین کار است. کافی است توییت یا پستی در فیسبوک را لایک کنید که اردوغان را نقد می‌کند.»

اسیلا آییا، دانشجوی ۲۲ ساله، پس از بالا بردن پلاکاردی که اردوغان را «دیکتاتور» خوانده بود بازداشت شد. (توهین به رئیس‌جمهور در ترکیه جرم محسوب می‌شود.) اگر او محکوم شود، ممکن است چهار سال زندان در انتظارش باشد.

بازداشت‌ها همچنان ادامه دارد

به گفته برک اسن، دانشیار علوم سیاسی در دانشگاه سابانجی استانبول، که به لیبرال بودن شهرت دارد، بسیاری از مردم ترکیه سنگینی فضا را احساس می‌کنند. او می‌گوید «فشار و سرکوب گسترده‌» علیه چهره‌های مخالف در صحنه سیاست، جامعه مدنی، دانشگاه و رسانه‌ها جریان دارد.

با این حال او می‌افزاید ترکیه «هنوز به یک رژیم اقتدارگرای تمام‌عیار تبدیل نشده است… هنوز اندکی فضا برای مخالفت وجود دارد».

با این همه، بازداشت‌ها ادامه دارد. بیش از ۱۰۰ عضو حزب جمهوری‌خواه خلق همچنان در زندان هستند.

رئیس‌جمهور مدعی است حزب جمهوری‌خواه خلق «در فساد غرق شده» و مانند «هشت‌پایی است که بازوهایش به سایر نقاط ترکیه و خارج از کشور کشیده شده است».

ولی اِما سینکلر وب، از سازمان دیدبان حقوق بشر، هشت‌پای دیگری را می‌بیند: خودِ دولت.

او می‌گوید: «این دولت شاخک‌های بی‌شمار و گسترده‌ای دارد که همه جا می‌روند. تلاشی کاملا حساب‌شده برای حمله به منتقدان و مخالفان جریان دارد.»

به گفته او «اعتماد به نظام قضایی کاملا از دست رفته است. این نظام بیش از پیش سیاسی تلقی می‌شود و بازداشت به ابزاری برای خاموش کردن صداهای انتقادی بدل شده است.»

اعضای دستگاه قضایی، دادستان‌ها و قضات «مدام چشم به بالا دارند تا ببینند دستور چیست».

دولت می‌گوید قوه قضاییه مستقل و بی‌طرف است.

«او مردی سرسخت است، و بسیار باهوش»

در حالی که شهردار استانبول همچنان در زندان سیلیوری در بازداشت به سر می‌برد، جامعه بین‌المللی تمرکز خود را بر مسائل دیگر معطوف کرده است و از همه بیشتر بر جنگ اسرائیل در غزه و جنگ روسیه در اوکراین.

تحلیلگران می‌گویند این موضوع امتیازی برای اردوغان محسوب می‌شود.

او روابط نسبتا خوبی با ولادیمیر پوتین، ولودیمیر زلنسکی و همچنین ترامپ دارد.

برک اسن از دانشگاه سابانجی می‌گوید: «نمی‌توانم رهبران زیادی را نام ببرم که در چنین موقعیتی باشند. به نظر من او در عرصه بین‌المللی دوست دارد خود را به عنوان معامله‌گر نشان دهد، کسی که در اتاق حضور دارد و با همه دست می‌دهد.»

اردوغان موفقیت‌هایی هم داشته است، از جمله در ژوئیه ۲۰۲۲، پس از توقف صادرات غلات اوکراین به دلیل تهاجم روسیه، او در توافقی میانجی‌گری کرد که امکان ازسرگیری صادرات از طریق دریای سیاه را فراهم کرد. همچنین امسال میزبان مذاکره‌کنندگان کی‌یف و مسکو برای نخستین گفت‌وگوی رو‌در‌رو آن‌ها از سال ۲۰۲۲ بود.

دکتر گونول تول می‌گوید: «همه نقش او را در موضوع روسیه و اوکراین ستایش می‌کنند. رهبران غربی به او نگاه می‌کنند تا سازوکار دفاعی اروپا را بنا کند. و ترامپ هم اهمیتی نمی‌دهد که اردوغان در داخل کشورش چه می‌کند. بنابراین او می‌داند که می‌تواند بی‌پروا عمل کند.»

دکتر تول می‌افزاید بازگشت ترامپ به کاخ سفید «بستری بین‌المللی ایجاد کرده است که در آن خودکامگان منطقه‌ای احساس قدرت بیشتری می‌کنند».

دکتر چاغاپتای از موسسه واشنگتن می‌گوید اردوغان به خاطر تمرکز ترامپ به مسائل داخلی آمریکا، دست بازتری دارد و بین این دو رهبر «از دوره نخست ریاست‌جمهوری ترامپ ارتباط ویژه‌ای شکل گرفته است.»

ترامپ درباره اردوغان گفته است: «من او را دوست دارم و او هم مرا دوست دارد. او مردی سرسخت و بسیار باهوش است.»

اردوغان از نظر ژئوپولیتیک نیز در جایگاه مناسبی قرار گرفته است. بخشی از خاک ترکیه در آسیا و بخشی دیگر از آن در اروپاست و این کشور پلی میان دو قاره به حساب می‌آید.

او ابزارهای زیادی برای اعمال نفوذ در اختیار دارد، از جمله قدرت نفوذ در کشور همسایه‌‌اش سوریه. او در آنجا از شورشیان اسلام‌گرا حمایت کرد که در ماه دسامبر گذشته توانستند بشار اسد، رئیس‌جمهور وقت سوریه، را سرنگون کنند.

ترکیه همچنین تنها کشور مسلمان عضو ناتوست، با دومین ارتش بزرگ این ائتلاف و جمعیتی ۸۵/۶ میلیونی. آنچه در این کشور می‌گذرد برای شرق و غرب اهمیت دارد.

دکتر چاغاپتای می‌گوید: «آنچه ترکیه تحت رهبری اردوغان انجام می‌دهد، بهره‌برداری بسیار موفق از هویت‌های چندگانه‌اش است. در رابطه با اتحادیه اروپا، به‌گمان من ترکیه نقش یک قدرت میانه را به‌خوبی ایفا می‌کند، چه در زمینه‌ تثبیت اوضاع در سوریه و چه در برقراری ثبات در اوکراین پس از آتش‌بس.»

حرمت صندوق رای

به گفته برخی تحلیلگران، هرچند اردوغان قدرتمند است و دست بازی دارد، اما محدودیتی برای قدرت او وجود دارد.

اونور ایشچی، استاد تاریخ و روابط بین‌الملل در دانشگاه کادیر هاس استانبول، بر این باور است که اردوغان انتخابات ریاست‌جمهوری بعدی را لغو نخواهد کرد.

او می‌گوید: «در طول تاریخ، مردم ترکیه نسبت به حرمت صندوق رای بسیار حساس بوده‌اند و هر تلاشی برای محدود کردن آن پیامدهای جدی به دنبال خواهد داشت.»

انتخابات ترکیه در روز رای‌گیری عموما آزادانه برگزار می‌شود، هرچند پیش از آن فاصله‌ زیادی با انتخابات عادلانه دارد.

زمین بازی برابر نیست. بیشتر رسانه‌های اصلی طرفدار دولت هستند. آن‌هایی هم که نیستند، زیر فشار شدید دولت قرار دارند.

در انتخابات گذشته در سال ۲۰۲۳، اردوغان به سختی در قدرت ماند، و با ۵۲/۱۸ درصد آرا، رقیب مخالف خود کمال قلیچداراوغلو را شکست داد.

نظرسنجی‌های اخیر نشان داده‌اند که او ممکن است در انتخابات بعدی از اکرم امام‌اوغلو شکست بخورد. اما شهردار همچنان پشت میله‌های زندان است و با چند پرونده روبه‌روست، و احتمالا اپوزیسیون ناچار خواهد شد نامزد دیگری معرفی کند.

بر اساس قانون،‌ اردوغان ۷۱ ساله پس از دو دوره دیگر نمی‌تواند نامزد ریاست جمهوری شود، اما می‌تواند با برگزاری انتخابات زودهنگام یا آوردن قانون اساسی جدید، این مشکل را حل کند.

او در ماه مه گفته بود: «هیچ علاقه‌ای به انتخاب مجدد یا نامزد شدن دوباره ندارم.»

اما برک اسن نظر دیگری دارد: «او تا زمانی که زنده است برای ریاست‌جمهوری نامزد خواهد شد.»

اردوغان با طولانی‌ترین دوره رهبری در تاریخ معاصر ترکیه، پایگاه وفاداری دارد که خواهان ماندن او در قدرت هستند. بسیاری از رای‌دهندگان محافظه‌کار از توسعه‌ای که حزب عدالت و توسعه به رهبری اردوغان به همراه آورده و از برجسته‌تر شدن اسلام در جمهوری سکولار ترکیه راضی هستند.

پیش از انتخابات گذشته، شور و اشتیاق در تجمع هواداران اردوغان آشکار بود.

عایشه اوزدوغان، یکی از هواداران او، عصا به دست آمده بود تا سخنان رهبرش را از نزدیک بشنود.

او با لبخند گفت: «اردوغان همه‌چیز من است. پیش‌تر نمی‌توانستیم به بیمارستان‌ها برویم، حالا حمل‌ونقل داریم. او جاده‌ها را بهتر کرده. او مسجدهایی ساخته است.»

اما تاثیر او بر دموکراسی ترکیه چه بوده است؟

به گفته خانم سینکلر وب، دموکراسی در این کشور «به شدت فرسوده شده، اما نمرده است. دموکراسی زنده و پرجنب‌وجوشی وجود دارد که همچنان به اصول دموکراتیک و برگزاری انتخابات پایبند است.»

او می‌گوید که اپوزیسیون هم از استحکام بالایی برخوردار است.

سونر چاغاپتای مثال فروشنده دونر کباب را می‌زند که گوشت‌ها را ورقه‌ورقه می‌کند: «برای من، دموکراسی ترکیه تحت رهبری اردوغان همین است. او در طول ۲۰ سال گذشته تکه‌های نازکی را بریده و حالا گوشت چندانی باقی نمانده است.»

اما او می‌گوید از دوران اردوغان یک درس مهم می‌توان گرفت: «کشتن یک دموکراسی زمان زیادی می‌برد.»

ما برای دریافت واکنش رسمی با دفتر ارتباطات ریاست‌جمهوری ترکیه تماس گرفتیم اما پاسخی نگرفتیم.

وزارت خارجه ترکیه در گزارشی به شورای حقوق بشر سازمان ملل گفته است که این کشور «قاطعانه برای حفاظت و ترویج حقوق بشر ایستاده… و به تلاش‌های خود برای انطباق بیشتر با معیارهای بین‌المللی در حوزه قانون ادامه داده است».

این گزارش می‌افزاید ترکیه «از هیچ تلاشی برای ایجاد شرایط مناسب برای جامعه مدنی، از جمله مدافعان حقوق بشر، دریغ نمی‌کند».

اما این سخنان، در سلول‌های زندان سیلیوری، توخالی به نظر می‌رسد.