مذاکرات ایران و دولت ترامپ؛ گره اصلی کجاست؟

دومین جلسه مذاکرات ایران و آمریکا در حالی آغاز شده است که انتظارات زیادی برای رسیدن به نتایج خارق‌العاده در این دور وجود ندارد. این در حالی است که جلسه نخست مذاکرات در عمان که هفته پیش برگزار شد، خالی از نتایج مثبت نبود و پیشرفت‌هایی در دیپلماسی طرفین دیده شد.

هنوز از طراحی چارچوب‌های اولیه برای توافق احتمالی خبری نیست. این انتظار وجود دارد که در نخستین قدم جدی، دو طرف بر سر نکاتی اصولی مانند چگونگی پیگیری مذاکرات و محتوای آن، به توافقی ابتدایی دست پیدا کنند.

در حال حاضر دو موضوع اصلی مطرح است: نخست مساله غنی‌سازی اورانیوم در ایران و دوم تضمین این‌که آمریکا بار دیگر به شکل یک‌جانبه از توافق خارج نخواهد شد.

این دو موضوع به شکل کاملا جداگانه از هم نیز مطرح نیستند و نگاهی به جزئیات استدلال‌های دو طرف نشان می‌دهد که مبنای اختلافات در هم تنیده‌اند و بیش از هر چیز در خروج یک جانبه آمریکا از توافق برجام ریشه دارد.

در ارتباط با غنی‌سازی، موضع اصولی آمریکا این است که ایران از غنی‌سازی اورانیوم دست بکشد و اورانیوم غنی‌شده‌ با غلظت بالا را به کشوری ثالث مانند روسیه منتقل کند. ایران فراتر از میزان مورد نیاز برای استفاده صلح‌آمیز به فناوری غنی‌سازی دست یافته است. علاوه بر این، درصد اورانیوم غنی‌شده در ایران نیز به شکل قابل ملاحظه‌ای بیشتر از سطح پذیرفته شده برای استفاده صلح آمیز است.

در برجام ایران پذیرفت که اورانیوم را بیش از ۳.۶۷ درصد غنی نکند و میزان اورانیوم غنی‌شده در ایران نیز از ۳۰۰ کیلوگرم بیشتر نشود. اما در پی خروج آمریکا از برجام، درصد غنی‌سازی اورانیوم به شکل گام به گام افزایش یافت. بر اساس آخرین گزارش آژانس در حال حاضر ایران بیش از هشت هزار کیلوگرم اورانیوم غنی‌شده انبار کرده است. حدود ۳۰۰ کیلوگرم از این اورانیوم با غلظت ۶۰ درصد غنی‌ شده‌اند.

ایران می‌گوید که در واکنش به نقض حقوقش در توافق هسته‌ای به این کار دست زده است و به شکل اصولی مشکلی با پذیرش محدودیت در میزان غنی‌سازی ندارد. موضع ایران این است که به دنبال ساخت سلاح هسته‌ای نیست.

اما حالا سوال اساسی این است که سرنوشت اورانیوم غنی‌شده با غلظت ۶۰ درصد در ایران چه خواهد شد.

آمریکا خواستار خارج شدن این اورانیوم از ایران و انتقالش به کشوری ثالث مانند روسیه است. اما ایران می‌گوید که وجود این مواد در ایران تحت نظارت شدید آژانس بین‌المللی انرژی هسته‌ای، کافی است. نگرانی اصلی در تهران این است که اگر طرف مقابل بار دیگر از توافق کنار بکشد، ایران باید از نقطه صفر دوباره به غنی‌سازی اورانیوم با غلظت بالا دست بزند.

به بیان دیگر، در واقع اورانیوم غنی‌شده با غلظت بالا از نظر تهران می‌تواند نقش تضمینی را بازی کند که برای حفظ توافق هسته‌ای و پایبندی واشنگتن به آن نیاز است.

مساله ضمانت آمریکا برای عدم خروج از توافق احتمالی، یکی دیگر از موضوعات بنیادین محل اختلاف است. این خواسته ایران در جریان مذاکرات دولت بایدن نیز مطرح بود و در آن زمان نیز دولت آمریکا اعلام کرد که نمی‌تواند چنین ضمانتی به ایران بدهد.

دیپلمات‌های آمریکایی می‌گویند که این مساله در ساختار سیاسی داخلی آمریکا ریشه دارد، چرا که رئیس‌جمهور آمریکا به تنهایی این اختیار را ندارد که روسای جمهوری بعدی کشور را به اجرای توافق‌های بین‌المللی مجبور کند. تنها راه ‌حل قانونی، تصویب چنین توافقی به عنوان یک پیمان بین‌المللی در مجلس سنای آمریکاست که این کار نیز به رای دو سوم نمایندگان سنا نیاز دارد؛ شرطی که تصویب احتمالی چنین توافقی را بسیار دشوار خواهد کرد.

حتی اگر دولت ترامپ بخواهد که به چنین اقدامی دست بزند و توافق احتمالی با ایران را به عنوان پیمانی بین‌المللی در سنای این کشور به رای بگذارد، همراه کردن دو سوم سناتورهای کنگره با آن در فضای سیاسی امروز آمریکا شبیه به یک ماموریت غیرممکن است. چنین توافقی برای ایران منافع مالی به دنبال خواهد داشت که برای بسیاری از سناتورهای نزدیک به اسرائیل در کنگره، قابل پذیرش نیست.

علاوه بر این اصولا این روش برخورد با یک توافق بین‌المللی، با مبانی اصل «اول آمریکا» که ترامپ مبلغ آن است، همخوانی ندارد. در دکترین ترامپ از توافق‌های چندجانبه بین‌المللی خبری نیست و مبنای سیاست‌گذاری‌ها، منافع ملی و تعاریف جدید و سیال این منافع در گذر زمان است. او حتی اگر به شکل علنی به این واقعیت اشاره نکند، اما بر اساس دکترینی که در سیاست خارجی پی گرفته، اساسا مشکلی با نقش توافقی که پیشتر به دست آمده ندارد و معتقد است که اگر هر توافقی در هر مقطعی از زمان، منافع ملی مورد نظر او را تامین نکند، باید کنار گذاشته شود.

بر اساس سابقه‌ای که برجام از خود برجای گذاشت، حتی اقداماتی مانند بردن توافق به شورای امنیت و تصویب قطعنامه‌ در این شورا نیز نمی‌تواند برای ایران به عنوان ضمانت اجرای توافق کافی باشد. در نهایت آمریکا در شورای امنیت حق وتو دارد و هرگونه تصمیم‌گیری الزام‌آور این شورا می‌تواند از سوی واشنگتن رد شود.

مذاکره با ایران و رسیدن توافقی میان تهران و واشنگتن، در آمریکا مخالفانی سرسخت نیز دارد که معتقدند هرگونه توافقی که به کاهش تحریم‌های اقتصادی منجر شود، امنیت اسرائیل را به خطر می‌اندازد. این گروه می‌گویند که افزایش درآمدهای ایران موجب خواهد شد تا حکومت ایران قدرت اقتصادی بیشتری برای حمایت از گروه‌هایی مانند حزب‌الله لبنان، حماس و انصارالله یمن (حوثی‌ها) پیدا کند؛ گروه‌هایی شبه‌نظامی که همگی در مقاطعی از توان نظامی‌شان علیه اسرائیل استفاده کرده‌اند.

به نوشته رسانه‌های آمریکایی، بنیامین نتانیاهو نگران است که توافق احتمالی ترامپ با ایران، شبیه به برجام باشد؛ توافقی که اگرچه برنامه هسته‌ای ایران را محدود کرد، اما برای تهران منافع اقتصادی به دنبال داشت. وب سایت آمریکایی آکسیوس ساعتی قبل از آغاز دور دوم مذاکرات ایران و آمریکا گزارش داد که ۲۴ ساعت قبل از این مذاکرات، استیو ویتکاف نماینده آمریکا در مذاکرات، با فرستادگان عالی‌رتبه اسرائیلی ملاقات کرده است.

به نوشته این وب‌سایت، دیوید بارنیا رئیس موساد و ران درمر وزیر امور استراتژیک اسرائیل روز جمعه به پاریس سفر کردند تا در آنجا با استیو ویتکاف ملاقات کنند و نگرانی‌های کشورشان را در ارتباط با برنامه هسته‌ای ایران به او منتقل کنند.

از زمان آغاز مذاکرات، استیو ویتکاف با انتقادهایی از سوی محافظه‌کاران و محافل نزدیک به اسرائیل روبه‌ور شده که می‌گویند او تجربه کافی برای چنین مذاکراتی را ندارد. در حال حاضر تلاش‌های آمریکا برای حل و فصل جنگ اوکراین نیز که ویتکاف در آن نقشی محوری بازی کرد، بی‌نتیجه مانده است.

منتقدان می‌گویند که همانند جنگ‌های اوکراین و غزه که به رغم وعده‌های ترامپ، هنوز به صلح ختم نشده‌اند، مناقشه‌ هسته‌ای ایران نیز پیچیدگی‌هایی فراتر از ساده‌سازی‌های معمول ترامپ دارد که رسیدن به توافق را بسیار دشوار خواهد کرد.