چرا سامانه‌های پدافند هوایی که ونزوئلا از روسیه و چین خرید، نتوانستند حمله آمریکا را دفع کنند؟

«میهن ما تسخیرناپذیر است و هیچ‌ کس نمی‌تواند حتی به یک سانتی‌متر از این خاک مقدس دست‌درازی کند.»

نیکلاس مادورو در سال ۲۰۱۳ با این سخنان تاکید کرد که دولتش «قدرتمندترین سامانه پدافند هوایی جهان» را در اختیار دارد تا «هیچ هواپیمای خارجی هرگز نتواند به آسمان مقدس کشور تعرض کند».

اما سوم ژانویه امسال و تقریبا ۱۳ سال پس از وعده‌های آقای مادورو، نه یک فروند، بلکه بیش از ۱۵۰ هواپیما و بالگرد آمریکایی با عبور از حریم هوایی ونزوئلا، در عملیاتی نظامی و بی‌سابقه تا کاراکاس پیش رفتند که به دستگیری آقای مادورو و همسرش ختم شد.

ویدیوها و تصاویر منتشرشده از این وقایع در شبکه‌های اجتماعی، نشان داد که سامانه‌های گران‌قیمت پدافند هوایی ونزوئلا کار چندانی نکردند، موضوعی که فرضیه همکاری عوامل داخلی را تقویت کرد، هرچند مقام‌های رسمی این ادعا را رد می‌کنند.

دلسی رودریگز، رئیس‌جمهور موقت، چند روز پس از این رویدادها در مراسم بزرگداشت قربانیان نظامی گفت: «اینجا هیچ‌ کس تسلیم نشد؛ نبرد در جریان بود، نبردی برای این میهن و برای آرمان‌های آزادی‌بخش.»

پس چه اتفاقی افتاد؟ کجای کار ایراد داشت؟ بی‌بی‌سی موندو برای یافتن پاسخ این پرسش‌ها با کارشناسان نظامی گفتگو کرده است.

بهترین سامانه‌ها، دست‌کم روی کاغذ

مارک کنسین، سرهنگ بازنشسته تفنگداران دریایی آمریکا و پژوهشگر مرکز مطالعات بین‌المللی و راهبردی، در گفتگو با بی‌بی‌سی موندو می‌گوید: «ناکارآمدی پدافند هوایی ونزوئلا یک معماست، چرا که این سامانه در تئوری بسیار قدرتمند بود.»

اما پیش از آنکه به دلایل احتمالی ناکارآمدی پدافند هوایی این کشور بپردازیم، بهتر است ابتدا نگاهی بیندازیم به تجهیزاتی که این سامانه را تشکیل می‌دهند.

از سال ۲۰۰۹، کاراکاس در راستای توافق‌های متعددی که از زمان هوگو چاوز با کرملین امضا شده بود، شروع به خریداری سامانه‌های ساخت روسیه مانند اس-۳۰۰ و بوک-ام۲ کرد.

سامانه نخست از پرتابگرهای موشکی متحرکی تشکیل شده که طبق داده‌های مرکز مطالعات بین‌المللی و راهبردی، موشک‌های ۱۴۸۰ کیلویی و ۷ متری آن قادرند هواپیماها، بالگردها یا موشک‌های کروز را در فاصله ۱۵۰ کیلومتری هدف قرار دهند. این سامانه رقیب سیستم پاتریوت آمریکا به شمار می‌رود.

سامانه بوک-ام۲ نیز سیستم مشابهی در کلاس میان‌برد است که می‌تواند اهداف هوایی را تا فاصله ۴۰ کیلومتری نابود کند.

در نهایت، موشک‌های پچورا و ایگلا-اس هستند که هر دو برد کوتاهی دارند. موشک ایگلا-اس سلاحی دوش‌پرتاب است و به دلیل بهره‌گیری از سیستم هدایت مادون‌قرمز، می‌تواند هواپیماها، بالگردها و پهپادها را در ارتفاع پایین شکار کند.

آقای مادورو چند هفته پیش گفته بود: «تمام نیروهای نظامی دنیا از قدرت ایگلا-اس آگاهی دارند و ونزوئلا هم دست‌کم ۵ هزار قبضه از آن‌ها را در اختیار دارد.»

به تمام موارد فوق، باید رادارهای ساخت چین و پهپادهای ایرانی را نیز اضافه کرد.

توماس ویتینگتون، کارشناس جنگ الکترونیک و رادار در موسسه سلطنتی خدمات دفاعی بریتانیا، در گفتگو با بی‌بی‌سی موندو تاکید می‌کند: «این سامانه برای برخی دشمنان مرگبار است، اما برای حریف بسیار پیشرفته‌ای مثل آمریکا، چیزی جز آهن‌پاره نیست.»

آقای کنسین نیز دیدگاهی مشابه دارد.

او می‌گوید: «سامانه‌های روسی ظاهرا در اوکراین عملکرد نسبتا خوبی داشته‌اند، اما در برابر رقبای تراز اولی همچون اسرائیل و حالا آمریکا، شکست خورده‌اند.»

سامانه پدافند هوایی ایران نیز همانند ونزوئلا، بر تجهیزات روسی متکی است و نتوانست جلوی بمباران‌هایی را بگیرد که اواسط سال گذشته ابتدا توسط نیروی هوایی اسرائیل و سپس آمریکا علیه تاسیسات هسته‌ای این کشور انجام شد.

فرضیه‌ها

مقامات نظامی ونزوئلا تا این لحظه توضیحی نداده‌اند که چرا پدافند هوایی آن‌ها هیچ واکنشی از خود نشان نداده است.

اما کارشناسان معتقدند مجموعه‌ای از عوامل مختلف در بروز این ناکامی نقش داشته است.

آقای ویتینگتون می‌گوید: «طی شش ماه، آمریکا با اعزام ناوگانی به دریای کارائیب، این فرصت را پیدا کرد تا چیدمان پدافند هوایی ونزوئلا را شناسایی و نقاط قوت و ضعف آن را ارزیابی کند.»

با توجه به روند وقایع، مشخص است که نیروهای آمریکایی موفق شدند نقاط ضعف پدافند را پیدا کنند.

این کارشناس بریتانیایی معتقد است: «احتمالا همزمان با حملات سایبری به کامپیوترهای این سامانه، پارازیت‌هایی هم ایجاد شده که رادارها و شبکه‌های ارتباطی را به کلی از کار انداخت.»

یک سرگرد بازنشسته ارتش ونزوئلا نیز این نظر را تایید می‌کند.

این نظامی در گفتگو با بی‌بی‌سی موندو می‌گوید: «فناوری جنگ الکترونیک آمریکا بسیار پیشرفته است. آن‌ها تجهیزاتی دارند که رادارها را از کار می‌اندازد و باعث می‌شود هواپیماهایشان دیده نشوند.»

او در ادامه می‌گوید: «وقتی رادارها از کار افتادند، بقیه کار خیلی راحت بود؛ چون آن‌ها از عنصر غافلگیری هم بهره می‌بردند.»

آقای کنسین نیز بر این باور است که جدا از برتری فناوری آمریکا، نیروهای ونزوئلایی در جریان آماده‌سازی برای تقابل احتمالی با واشنگتن، دچار خطاهای فاحشی شدند.

او می‌گوید: «بسیاری از سامانه‌ها بدون استتار و در فضای باز قرار داشتند و همین مسئله نابودی آن‌ها را آسان کرد.»

این سرهنگ بازنشسته تفنگداران دریایی در ادامه گفت: «حالا که به گذشته نگاه می‌کنیم، کاملا روشن است که این واحدها باید به خوبی استتار می‌شدند و از ماکت‌های فریب‌دهنده استفاده می‌کردند.»

تصاویری که پس از حملات منتشر شد، یک سامانه بوک-ام۲ منهدم‌شده را در کنار باند فرودگاه پایگاه هوایی لا کارلوتا نشان می‌داد؛ سامانه‌ای که حتی از بزرگراه کنار پایگاه هم به راحتی دیده می‌شد.

او می‌افزاید: «احتمالا آموزش و آمادگی نظامیان ونزوئلا در سطح پایینی بوده است؛ چون نحوه استقرار اشتباه سامانه‌ها به خوبی این موضوع را نشان می‌دهد.»

با وجود اینکه مقام‌های ونزوئلا در ماه‌های اخیر خبر از برگزاری رزمایش‌های متعددی داده بودند، اتفاقات سوم ژانویه نشان داد که این تمرین‌ها اصلا کافی نبوده است.

یکی از نظامیان نجات یافته از بمباران‌ها به روزنامه تال کوال گفت: «آن‌قدر سریع بودند که اصلا فرصت نشد واکنشی نشان دهیم یا ضدحمله‌ای بکنیم.»

ریکاردو سالاسار، گروهبان یکمی که در بمباران پایگاه لا کارلوتا زخمی شده بود، در گفتگو با تله‌سور روایت مشابهی را بازگو کرد.

او می‌گوید: «دو موشک ایگلا را برداشتم و آماده کردم، اما همین که خواستم روی شانه‌ام بگذارم، بمبی کنارم خورد و من را به هوا پرتاب کرد و بیهوش شدم.»

بیشتر شبیه پلیس است تا ارتش

آقای کنسین همچنین معتقد است که اتفاقات سوم ژانویه، نتیجه تغییرات در دکترین نظامی ونزوئلا در دوران چاوز بوده است.

او می‌گوید: «سال‌هاست که ارتش به جای مقابله با تهدیدهای خارجی، بیشتر روی امنیت داخلی تمرکز کرده است.»

ژنرال هبرت گارسیا پلاسا هم با این نظر موافق است و آن را تایید می‌کند.

وزیر پیشین حمل‌ونقل و تغذیه در دولت مادورو به اینفوبائه گفت: «آمریکایی‌ها پی بردند که نیروهای مسلح ونزوئلا فقط برای جنگ‌های نامتقارن و مقاومت آموزش دیده‌اند و توانایی جنگ کلاسیک و تمام‌عیار را ندارند.»

این مقام نظامی، مسئولیت آنچه را که پیش آمد، مستقیما متوجه وزیر دفاع فعلی، ژنرال ولادیمیر پادرینو لوپس، دانست.

او افزود: «پادرینو و دومینگو هرناندس لارز بانیان دکترین به‌اصطلاح "جنگ مقاومت" بودند؛ در حالی که این استراتژی عملا برای مهار معترضان داخلی و تثبیت قدرت دولت بولیواری طراحی شده بود.»

به گزارش رسانه‌هایی مانند نیویورک تایمز، بخشی از تجهیزات دفاع هوایی ونزوئلا حین عملیات فعال نبودند. گفته می‌شود سوءمدیریت و بحران‌های اقتصادی سال‌های گذشته، عامل اصلی این ناتوانی دفاعی بوده است.

آقای ویتینگتون می‌گوید: «فساد همیشه آسیب‌زاست، به‌ویژه زمانی که پای دفاع و امنیت ملی در میان باشد.»

چند هفته پیش، آندری سربین پونت، تحلیلگر بین‌المللی حوزه سیاست خارجی و دفاع و رئیس مرکز تحقیقات اقتصادی و اجتماعی، کارآمدی سامانه‌های دفاعی ونزوئلا را زیر سؤال برده بود.

او در گفتگو با بی‌بی‌سی موندو گفت: «میان توان اسمی ارتش ونزوئلا و آنچه در میدان عمل آماده‌ به‌ کار است، تفاوت فاحشی دیده می‌شود.»

ضربه خورده اما از پا نیفتاده

با وجود آنکه حملات و بمباران‌های آمریکا ضربه سنگینی به پدافند هوایی ونزوئلا وارد کرده، این سامانه به‌طور کامل از بین نرفته است.

آقای ویتینگتون می‌گوید: «هدف آمریکا نابودی کامل شبکه پدافندی بود؛ آن‌ها به دنبال ایجاد یک معبر هوایی بودند تا بالگردها بتوانند برای عملیات خارج کردن مادورو وارد عمل شوند.»

زرادخانه پهپادی و اسکادران جنگنده‌های سوخو ۳۰-ام‌کا۲ ونزوئلا در کنار چندین پرتابگر موشکی، از جمله دارایی‌های نظامی این کشور هستند که همچنان سالم و عملیاتی باقی مانده‌اند.

به گفته این کارشناس، وقایع اخیر فرماندهی نظامی ونزوئلا را به بازنگری اساسی در ساختار و توانمندی‌های خود وادار می‌کند.

او می‌گوید: «ما نمی‌دانیم در لایه‌های درونی چه می‌گذرد و آیا کسی از مقامش برکنار شده یا نه؛ اما حقیقت این است که برای رسیدن به یک توان رزمی کارآمد و مهلک، بازنگری در ساختارها الزامی است.»

تا این لحظه، تنها برکناری ژنرال خاویر مارکانو تاباتا، رئیس گارد ریاست‌جمهوری و فرمانده هنگ محافظان رئیس‌جمهور، رسماً گزارش شده است. همچنین شایعاتی نیز درباره عزل سرلشکر خوزه لوئیس ترمونت خیمنس، فرمانده پدافند یکپارچه هوافضای ونزوئلا، بر سر زبان‌ها افتاد.

هنوز معلوم نیست عملیاتی که ضعف‌های باورنکردنی ارتش ونزوئلا را این‌گونه برملا کرد، در نهایت به دگرگونی در ساختار نظامی این کشور منجر خواهد شد یا نه.