تنش نخست‌وزیر عراق با شبه‌نظامیان طرفدار ایران؛ آزمونی برای بقای دولت سودانی

محمد شیاع سودانی، نخست‌وزیر عراق، اخیرا در اقدامی بی‌سابقه فرماندهان دو تیپ وابسته به کتائب حزب‌الله را که تحت حمایت ایران هستند برکنار کرد.

دفتر رسانه‌ای سودانی در بیانیه‌ای اعلام کرد که بر اساس یک تحقیق رسمی، این تیپ‌ها بدون مجوز جابه‌جا شده و به نیروهای پلیس شلیک کرده‌اند که منجر به کشته و زخمی شدن افرادی در درگیری‌های مرگبار بغداد شده است.

این تصمیم‌ها جدیدترین مرحله از تشدید تنش‌ها بین کتائب حزب‌الله و نخست‌وزیر عراق از زمان آغاز درگیری‌ها است.

بسیاری کتائب حزب‌الله را قدرتمندترین گروه مسلح در حشد شعبی (نیروهای بسیج مردمی عراق) که عمدتاً شیعه هستند، می‌دانند. این گروه نقشی حیاتی در جنگ با داعش داشته است.

چه اتفاقی افتاد؟

در ۲۷ ژوئیه، سودانی دستور داد درباره درگیری‌های مرگباری که میان اعضای کتائب حزب‌الله و نیروهای پلیس در بغداد رخ داد و به کشته شدن دو نفر از جمله یک افسر پلیس و زخمی شدن ۱۲ نفر دیگر منجر شد، تحقیقات صورت گیرد.

ساعاتی بعد در همان روز، «مرکز رسانه امنیتی» ارتش اعلام کرد که ۱۴ مظنون وابسته به کتائب حزب‌الله را بازداشت کرده و آن‌ها را به دستگاه قضایی ارجاع داده است.

کمی بعد، حشد شعبی اعلام کرد که «به هیچ وجه سرپیچی از دستورات و نقض مقررات امنیتی تعیین‌شده را تحمل نخواهد کرد».

واکنش کتائب حزب‌الله چه بود؟

کتائب حزب‌الله به‌طور کامل هرگونه مشارکت در این درگیری‌ها را انکار کرد.

این گروه شبه‌نظامی در ۲۸ ژوئیه اعلام کرد: «ما هیچ نقشی در این درگیری نداشتیم و هشدار می‌دهیم که این تشدید تنش به نفع دشمنان عراق است و از برنامه‌های شومی نشأت می‌گیرد که هدفشان ایجاد تفرقه در صفوف ملی و واداشتن نهادهای دولتی به جنگ با یکدیگر است».

این گروه «نیروهای خارجی» و کارزارهای رسانه‌ای «سفارت شر»، که اشاره به سفارت آمریکا در بغداد دارد، را عامل تحریک این درگیری‌ها معرفی کرد.

در واکنش به تصمیمات سودانی، کتائب حزب‌الله در ۱۰ اوت اعلام کرد که نتایج نهایی تحقیقات با «تحریف و سوءاستفاده بی‌رویه از قدرت» همراه بوده و هدف آن «هدف قرار دادن کتائب حزب‌الله و رهبران حشد شعبی» است، به گونه‌ای که تنها موجب رضایت آمریکا و هم‌پیمانانش در منطقه می‌شود.

این گروه از دستگاه قضایی خواست تا «مداخله کرده و پیش از هرگونه دستکاری، حقیقت سند رسمی نتایج تحقیقات را آشکار کند».

آیا این گروه شبه‌نظامی تنش‌ها را تشدید کرد؟

به نظر می‌رسد این گروه شبه‌نظامی پس از ناامیدی از آزادسازی نیروهای بازداشت‌شده‌اش، کارزاری علیه سودانی به راه انداخته است.

در ۴ اوت، کتائب حزب‌الله اعلام کرد که سودانی «مدیری موفق است، اما هرگز رهبر موفقی نبوده و نخواهد بود».

همچنین این گروه از رهبران «چارچوب هماهنگی» ــ ائتلاف حاکم شیعه ــ خواست تا جلوی تصمیمات «نامتوازن» نخست‌وزیر را بگیرند.

کتائب حزب‌الله همچنین در ۱۱ اوت خواستار «اتخاذ تصمیم‌های ضروری برای حفظ عراق و اماکن مقدس آن تا پایان دوره نخست‌وزیری سودانی» شد.

آیا این تنها نقطه اختلاف است؟

گزارش‌هایی که خروج نیروهای آمریکا از عراق طبق برنامه تعیین‌شده را زیر سؤال می‌برند، به یکی از اصلی‌ترین نقاط اختلاف میان شبه‌نظامیان و سودانی تبدیل شده است.

ابوعلی عسکری، یکی از مسئولان ارشد این گروه، در ۲۳ ژوئیه هشدار داد که اگر نیروهای آمریکا از عراق خارج نشوند، «کتائب حزب‌الله موضع دیگری خواهد گرفت». او تأکید کرد که «سودانی باید به توافق ما پایبند باشد و نیروهای آمریکایی را از کشور اخراج کند».

در سپتامبر ۲۰۲۴، آمریکا و عراق بر خروج کامل نیروهای آمریکایی توافق کردند، به‌طوری که بیشتر نیروها در مرحله اول تا سپتامبر ۲۰۲۵ خارج می‌شوند و انتظار می‌رود باقی‌مانده نیز تا سال بعد عراق را ترک کنند.

سناریوی احتمالی بعدی چیست؟

برخی تحلیلگران پیش‌بینی کرده‌اند که چند گروه «ممکن است علیه سودانی به خیابان بیایند»، مشابه اقدامی که در سال ۲۰۲۲ علیه مصطفی کاظمی، نخست‌وزیر وقت، انجام شد، وقتی او سعی داشت این گروه‌ها را خلع سلاح کند.

در آن زمان، کتائب حزب‌الله تهدید کرد که کاظمی را دستگیر خواهد کرد و جنبش نُجَباء او را «خائن و همکار دشمن» توصیف کرد. آن‌ها خانه او را در منطقه سبز بغداد، که به‌شدت محافظت می‌شود، محاصره کردند و تلاش کردند با استفاده از پهپادها و راکت‌های کاتیوشا او را ترور کنند.

یک عضو ارشد ائتلاف «دولت قانون» به ریاست نوری مالکی، نخست‌وزیر سابق، هشدار داده است که «قدرت‌های خارجی تلاش می‌کنند دولت عراق را به مقابله با شبه‌نظامیان سوق دهند» و گفته است که آن‌ها قصد دارند «تنش میان گروه‌های شیعه را شعله‌ور کنند» تا دولت و شبه‌نظامیان «به یک درگیری داخلی کشیده شوند».

او تأکید کرد که در صورت وقوع درگیری میان گروه‌های شیعه، «کشور به هرج و مرج کشیده خواهد شد و ممکن است دولت اضطراری تشکیل دهیم»؛ تهدیدی آشکار که نشان می‌دهد رهبران سیاسی و شبه‌نظامیان شیعه احتمالاً سودانی را برکنار خواهند کرد.

برخی دیگر تأکید کردند که با افزایش شکاف‌های سیاسی و انتخاباتی در «چارچوب هماهنگی»، این ائتلاف «در معرض فروپاشی یا سازمان‌دهی مجدد» قرار می‌گیرد.

برخی ناظران معتقدند تشدید تنش‌ها ممکن است مقتدی صدر، روحانی بانفوذ شیعه را که بارها خواستار خلع سلاح همه شبه‌نظامیان شده، به حمایت از بلوک سودانی در انتخابات پارلمانی آینده ترغیب کند.

چنین اقدامی می‌تواند «به سودانی کمک کند تا بلوک حاکم را شکست داده و ترکیب سیاسی پارلمان بعدی را تغییر دهد».