تاثیر اقتصاد بر سفرهای نوروزی؛ آیا بهار گردشگری هنوز بهار است؟

رسیدن نرخ دلار به بالای ۱۰۰ هزار تومان و گذشتن نرخ تورم از ۴۰ درصد، نه تنها بر سفر، بلکه بر سفره‌های نوروزی تاثیر گذاشته است. وقتی مبالغ عیدی سه میلیون تومانی کارمندان و ۱۴ میلیون تومانی کارگران به خریدهای شب عید هم نرسد، بعضی‌ها مجبورند سفر را از برنامه‌ خود حذف کنند و برخی دیگر به سفرهایی بروند که از سال‌های قبل کم‌هزینه‌تر است.

خیلی وقت نیست که تبلیغات سفر به تاجیکستان، اربیل عراق و پاکستان به شبکه‌های اجتماعی کاربران ایران راه پیدا کرده است. حالا این مقاصد جدید، برای برخی مسافران، جای کشورهای دیگری همچون ترکیه و دوبی و مقاصد کمی دورتر مثل تایلند، هند و اروپا را گرفته است.

بی‌بی‌سی فارسی از مخاطبان درباره برنامه سفر نوروزی‌شان پرسیده بود و اینکه آیا امکان سفری مشابه با سال‌های قبل را دارند یا نه. در پاسخ به این فراخوان، برخی مخاطبان، تغییر مقصد سفر و کاهش بودجه سفر خود را تایید کرده‌اند. از جمله مخاطبانی که گفته‌اند سال گذشته به دوبی رفته و امسال به شهر دوشنبه تاجیکستان خواهد رفت. بعضی مخاطبان هم گفته‌اند که برای سفر نوروزی، همیشه به مقاصد داخلی رفته‌اند و امسال هم می‌توانند آن سفر را تکرار کنند. از سوی دیگر اما گروهی گفتند که چند سالی است با سفر خداحافظی کرد‌ه‌اند تا بتوانند شکمشان را سیر کنند. یکی از مخاطبان گفته که ۱۳ سال است سفر نرفته و دیگری شاکی شده که وقتی مردم به نان شب خود محتاجند و بازارکساد است، صحبت از سفر بی‌معنی است. برخی هم به طنز گفته‌اند که سال گذشته هیچ‌جا نرفته‌اند و امکان تکرارش هم هست که باز جایی نروند. برای بعضی هم گشت و گذار در شبکه‌های اجتماعی جایگزین سفر شده است: «من که از اینستا میرم به تلگرام بعد میرم واتساپ آخرش هم فیسبوک.»

در این میان هم افرادی هستند که ساکن شهرهای بزرگی مثل تهران هستند و خلوتی نوروز را به سفر رفتن ترجیح می‌دهند یا برخی دیگر که می‌گویند سفر رفتن در نوروز رسمی است که تنها در چند دهه اخیر رایج شده است.

ارشک مسائلی، عضو هیئت علمی پژوهشگاه میراث فرهنگی و گردشگری در گفتگو با روزنامه اعتماد همین موضوع را با مثال‌هایی ملموس بیان کرده است: «كسی كه قبلا به اروپای غربی سفر می‌كرد، حالا به صربستان و كشورهای اطراف سفر می‌كند. كسی كه به تركيه و كشورهای اطراف سفر می‌كرد، ممكن است به ايرانگردی روی آورد. كسی كه قبلا چند بار در سال ايرانگردی می‌كرد، تعداد سفرهايش را كاهش می‌دهد. به اين ترتيب، همه سطوح ناگزير تحت تأثير اين شرايط قرار می‌گيرند.»

کارشناسان هشدار می‌دهند که این موضوع، نه تنها بر روحیه مردم، بلکه بر صنعت گردشگری، اقتصاد داخلی و مناطق میزبان گردشگر تاثیر می‌گذارد.

مسافران کمتر برای اقامت هزینه می‌کنند

به گفته مصطفی فاطمی، دبیر ستاد مرکزی هماهنگی خدمات سفر ایران، استان‌های خراسان رضوی، مازندران و هرمزگان بیشترین تعداد مسافر را در نوروز ۱۴۰۴ خواهند داشت. این آمار بر اساس تخت‌های اقامتی که در اپلیکیشن‌ها و سایت‌های گردشگری رزرو شده‌اند استخراج شده است.البته بسیاری از مسافران شب را در چادر سپری می‌کنند و یا به خانه فامیل و آشنایان می‌روند. اميرپويان رفيعی‌شاد، رئيس هيئت‌مديره انجمن صنفی دفاتر مسافرتی استان تهران در گفتگو با روزنامه اعتماد آمارهایی را مطرح کرده که نشان می‌دهد «در سال ۱۴۰۳، حدود ۶۰ درصد از مسافرانی که به استان‌های اصلی گردشگری سفر کرده بودند، جايی اقامت كردند كه نياز به پرداخت هزينه اقامت نداشته باشند. اين رقم در سال ۱۳۹۷ حدود ۴۲ درصد بود.» به این ترتیب، در این بازه زمانی شش ساله، تعداد مسافرانی که برای محل اقامت هزینه کردند، ۱۷درصد کاهش یافته است.

او به آمار مربوط به میزان امكانات مراكز تفريحی و گردشگری در ۱۰ استان اصلی گردشگری (خراسان رضوی، مازندران، فارس، تهران، گیلان، اصفهان، خوزستان، هرمزگان، مرکزی و همدان) هم اشاره می‌کند که از ۲۹ درصد به ۲۳ درصد کاهش یافته است.

در نظرخواهی که بی‌بی‌سی فارسی درباره سفرهای نوروزی از مخاطبان انجام داد، تعدادی به همین سفرهای کم‌هزینه، از جمله چادر زدن و خوابیدن در پارک‌ها اشاره کردند. با توجه به اینکه در ایران امکانات کمپی مناسبی برای اینگونه گردشگری وجود ندارد و گردشگران مجبورند از امکانات شهری همچون دستشویی پارک‌ها استفاده کنند، بسیاری گفته‌اند که ترجیح می‌دهند سفر نکنند تا سفر اینچنینی داشته باشند. برخی مخاطبان به نبود امنیت خوابیدن در چادر هم اشاره کرده‌اند.

پیش‌بینی کاهش چشمگیر سفرها در نوروز ۱۴۰۴

در سال ۱۴۰۳ حدود هفت ميليون و ۲۰۰ هزار سفر انجام شده است، در حالی كه اين عدد در سال ۱۳۹۷ حدود ۱۳ ميليون سفر بود. در بهار ۱۴۰۳، حدود ۵۲/۴ درصد از افراد يا خانوارها در ایران سفر رفتنند. این رقم در سال ۱۳۹۵ حدود ۶۹ درصد بود. اميرپويان رفيعی‌شاد بر اساس همين آمارها می‌گوید که تقريبا تعداد سفرها در طول هشت سال به نصف كاهش يافته است.

او با اشاره به اینکه شواهد و آمارهای اوليه حكايت از كاهش چشمگير سفر در نوروز ۱۴۰۴ دارد، می‌افزاید: «اقبال نسبت به سال‌های گذشته بسيار كمتر است، اما چون هنوز سفرها به اتمام نرسيده، نمی‌توانيم به‌طور دقيق عدد و رقمی اعلام كنيم. احتمال بالايی وجود دارد كه با كاهش ۵۰ تا ۶۰ درصدی سفرها در نوروز ۱۴۰۴ روبه‌رو باشيم.»

پیش‌خرید سفر با کارت‌های اعتباری

هزینه‌های بالای سفر به رواج پدیده‌ «تور سفر اقساطی» هم منجر شده است. پیش از این، بیشتر برای سفرهای زیارتی وام گرفته می‌شد یا هزینه‌ها قسط بندی می‌شد. برخی سایت‌های گردشگری سفر کارت‌هایی با اعتبار از چند میلیون تا چند ده میلیون تومان و با کارمزد ۴ درصد ارائه می‌کنند. با استفاده از این کارت‌ها تنها می‌توان خدمات سفر شرکتی را خرید که کارت اعتباری را فروخته است.

بازپرداخت این وام شش ماهه تا یکساله است و باید درصدی از مبلغ کل سفر به عنوان پیش‌پرداخت داده شود. این مبلغ گاهی به ۵۰ درصد هم می‌رسد. در قبال این وام چک‌های تضمینی از مشتریان گرفته می‌شود که زمان بازپرداخت آنها مدت کوتاهی بعد از بازگشت از سفر است. پیام‌های کاربران در برخی از این سایت‌های گردشگری نشان می‌دهد که بعضی از آنها قصد دارند ماشین یا خانه خود را گرو بگذارند تا سفر بروند. با توجه به اینکه این کارت‌های اعتباری هزینه‌های سفر را بیش از آنچه هست افزایش می‌دهند، کارشناسان نسبت به اینکه کارت اعتباری بتواند توان مالی سفر رفتن را افزایش دهد، تردید دارند. در شرایطی که بسیاری از مردم به لحاظ مالی، توان سفر ندارند، تخلف‌هایی هم در حوزه گردشگری گزارش می‌شود. مقصود اسعدی سامانی، دبیر انجمن شرکت‌های هواپیمایی در گفتگو با ایلنا به «مسدود شدن ۵۱۰ سایت غیرمجاز فروش بلیت هواپیما» اشاره کرد و گفت: «عمده تخلفات این سایت‌ها گرانفروشی، فروش بلیت جعلی و فروش بلیتی که اساسا برای آن پروازی وجود ندارد، بوده‌است.»

مجموع این شرایط و همزمانی نوروز ۱۴۰۴ با ماه رمضان موجب شده که سفرهای نوروزی که از آن به عنوان « بهار گردشگری» یاد می‌شود، شکل دیگری به خود بگیرد. شاید آمارهای گردشگری امسال به دلیل مصادف شدن با ماه رمضان قابل تعمیم نباشد. اما ارقام تورم و ارزش پول ملی می‌تواند روند کاهش بودجه سفر خانواه‌ها را که از حدود هفت سال پیش آغاز شده تشدید کند.