محدودکردن اینترنت؛‌ اعتراضات ایران چطور سانسور می‌شود؟

شامگاه چهارشنبه خبرهایی از قطعی اینترنت منتشر شده است و بعضی از کارشناسان احتمال می‌دهند دسترسی شهروندان به اینترنت جهانی هر چه سخت‌تر شود.

فعالان حقوق دیجیتال که وضعیت اینترنت ایران را زیر نظر دارند بر این باورند که در روزهای گذشته همزمان با گسترده شدن اعتراضات، حکومت ایران با رویکردی تازه‌ای دست به کنترل اینترنت زده بود. بر این اساس تاکنون به نظر می‌رسید که محدودیت اینترنت با سال‌های گذشته متفاوت و اختلال‌های هدفمند و منطقه‌ای،‌ همراه با کندی شدید دسترسی به وب‌سایت‌ها و شبکه‌های اجتماعی جای آن را گفته باشد.

وضعیت اینترنت در روزهای نخست اعتراضات

بررسی نمودارهای جهانی بررسی‌کننده وضعیت اینترنت نشان می‌دهد که میزان مصرف اینترنت ایران، بعد از شروع اعتراضات به روال سابق نبوده است. در سایت «کلاودفلر» که وضعیت اینترنت جهان را نشان می‌دهد، میزان مصرف داده‌های کاربران در جریان اعتراضات به‌ویژه در روزهای پنجشنبه، جمعه، شنبه و یکشنبه افت کرده و از روال سابق هفته قبل از آن پیروی نمی‌کند.

این به معنای کند و محدود شدن دسترسی‌های داخلی به محتوای اینترنت است. در عین حال،‌ این تبادل داده به طور کامل قطع نشده و برخلاف قطعی‌های گسترده قبلی،‌ نمی‌توان گفت به سمت صفر میل کرده است.

به گفته سایت فیلتربان که وضعیت دسترسی به اینترنت را در ایران پایش و گزارش می‌کند، روش‌های گذشته برای ایجاد محدودیت هم کماکان دنبال می‌شوند.

مسدود کردن آی‌پی‌ فیلترشکن‌ها و ایجاد اختلال در آنها از جمله این روش‌ها هستند. براساس گزارش فیلتربان،‌ از حوالی ساعت ۱۶ تا ۲۲ هر روز، دسترسی به فیلترشکن با محدودیت شدیدی روبروست. در این حالت گرچه کاربران به فیلترشکن متصل هستند اما به دلیل اختلال شدید به هیچ سایت و شبکه‌ای دسترسی ندارند.

یک کارشناس فنی «فیلترشکن لنترن» که به دلیل حساسیت‌های امنیتی نخواست نامش ذکر شود، با اشاره به وضعیت دسترسی کاربران به این ابزار گفت: «از دومین روز آغاز اعتراضات،‌ میزان مصرف کاربران به‌شدت کم شد. در روزهای بعد میزان استفاده بیشتر شد اما تعداد دستگاه‌های متصل ثابت ماند. می‌توان این‌طور استدلال کرد که تعداد ثابتی از کاربران در حال تلاش برای اتصال به وی‌پی‌ان هستند.»

«هرچند نمی‌توانیم سرعت را اندازه‌گیری کنیم ولی با توجه به داده‌های میدانی،‌ دسترسی به اینترنت در ایران بسیار کند شده است.»

به گفته او، براساس داده‌های فنی موجود بزرگترین اختلال و کندی مربوط به کاربران موبایل در سراسر کشور است.

بررسی میدانی وضعیت دسترسی به شبکه و واکنش کاربران در شبکه‌های اجتماعی نشان‌ می‌دهد، قطعی‌های مقطعی اینترنت در مناطقی مثل بازار تهران و محل‌های تجمع معترضان به شدت اعمال می‌شود. در حالی که چند کیلومتر آن‌سوتر،‌ دسترسی به اینترنت بدون مشکل جدی برقرار است.

چرا اینترنت موبایل بیشتر قطع می‌شود؟

قطع کردن آنتن‌های موبایل یکی از راه‌های مرسوم کنترل منطقه‌ای اینترنت است. داده‌های این آنتن‌ها به دشواری در سایت‌های بررسی‌کننده وضعیت اینترنت قابل راستی‌آزمایی است و در عین حال،‌ نهادهای امنیتی به هدفشان برای کنترل ارتباطات دست پیدا می‌کند.

نرگس کشاورزنیا، پژوهشگر دسترسی به اینترنت، می‌گوید: «مختل کردن ارسال محتوا با حجم بالا یکی دیگر از روش‌هایی است که برای کنترل ارتباطات در زمان اعتراض به کار گرفته می‌شود. در این حالت، کاربران می‌توانند به شبکه‌های اجتماعی مثل واتس‌اپ متصل شوند اما امکان ارسال و دریافت داده‌هایی با حجم بالا ندارند.»

در در جریان جنبش «زن، زندگی، آزادی»‌ هم در برخی مناطق، اینترنت تلفن‌های همراه از ۳جی به ۲جی تغییر می‌کرد که امنیت و سرعت کمتری داشت.

چرا حکومت از قطع سراسری اینترنت اجتناب می‌کند؟

از زمان آغاز اعتراض‌ها در ایران،‌ فیلترینگ و قطع اینترنت از راه‌های کنترل ارتباطات و سانسور گردش اطلاعات در این کشور بوده است. قطعی‌های منظم اینترنت در سیستان و بلوچستان، بعد از «جمعه خونین زاهدان»،‌ از جمله دامنه‌دارترین و طولانی‌ترین قطعی‌های مقطعی اینترنت در ایران بود.

بعد از شلیک به هواپیمای اوکراینی و اعتراضات به گرانی بنزین در سال‌های گذشته، قطع اینترنت یکی از راه‌های معمول حکومت برای مقابله با تشدید اعتراض‌ها بود.

این قطعی‌های گسترده، در نمودارهای بررسی‌کننده وضعیت اینترنت قابل‌سنجش بودند و مدافعان دسترسی آزاد به اینترنت، در سطح گسترده‌ای آن را محکوم می‌کردند. این قطعی‌ها در عین‌حال برای حکومت و کسب‌وکارهای دیجیتال تبعات اقتصادی نیز داشت.

در یک سال اخیر اما روش‌های کم‌هزینه‌تری برای کنترل و اعمال محدودیت در فضای دیجیتال آزموده و اجرا شده است. از جمله آنها،‌ اختلال مقطعی اینترنت به شیوه کنونی است. به باور ناظران «تقصیر قطعی اینترنت موبایل را می‌توان به گردن قطعی برق و به روز نبودن دکل‌های موبایل هم انداخت و به این ترتیب از اتهام سانسور شانه خالی کرد.»

یکی دیگر از روش‌های جدید برای آنچه از سوی فعالان حقوق دیجیتال، «سرکوب دیجیتال» خوانده می‌شود، قطع سیم‌کارت شهروندان و فعالان اجتماعی در ایران است که هزینه بازداشت و رسانه‌ای کردن برخورد با شهروندان معترض را برای حکومت پایین می‌آورد.

استارلینگ در ایران

با توجه به گستردگی دسترسی به اینترنت موبایل در ایران، تمرکز عمده حکومت در شرایط بحران بر ایجاد اختلال در شبکه‌های موبایل بوده است.

بررسی‌های میدانی از داخل ایران در سال‌های گذشته که در گزارش‌های فیلتربان نیز بازتاب داشته، نشان می‌دهد که در زمان‌ اعتراضات گذشته، اینترنت ثابت کمتر مختل می‌شده و در مناطقی که اعتراضات در جریان بوده،‌ کاربران خانگی با دشواری کمتری به شبکه جهانی متصل می‌ماندند.

در دور جدید اعتراض‌ها در ایران،‌ گسترش دسترسی به اینترنت ماهواره‌ای استارلینک،‌ دور زدن فیلترینگ دولتی را برای درصد کوچکی از کاربران ممکن کرده است. با وجود برخوردهای قهری حکومت و ادعای جمهوری اسلامی مبنی بر غیرقانونی بودن فعالیت این شبکه در ایران،‌ گزارش‌های متعددی وجود دارد که نشان می‌دهد، اداره‌ها، برخی ساختمان‌های مسکونی و هتل‌ها در ایران از استارلینک برای متصل ماندن به شبکه جهانی اینترنت استفاده می‌کنند.

در عین حال،‌ با اعتصاب بسیاری از کسب‌وکارهای مجازی اینستاگرام در همراهی با بازاریان،‌ عملا محتوای تجاری در شبکه‌های اجتمای جایش را به آموزش روش‌های دور زدن سانسور و مقابله با سانسور داده است.