چرا میزان بی‌اعتمادی به واکسن‌ها زیاد شده است؟

واکسن‌های کووید، جان بسیاری را نجات دادند. این واکسن‌ها موجب شدند که بسیاری به بستری شدن در بیمارستان یا دستگاه تنفس مصنوعی نیاز پیدا نکنند.

در آن زمان واکسن‌ها به‌عنوان «معجزه علمی» معرفی شدند؛ بهترین امید برای بازگشت به زندگی عادی پس از ماه‌ها محدودیت‌های ناشی از قرنطینه. اما از آن زمان تاکنون، اتفاقاتی در این سال‌ها رخ داده است. تحقیقات نشان می‌دهد اعتماد عمومی به همه انواع واکسن‌ها کاهش چشمگیری داشته است.

دکتر سایمون ویلیامز، پژوهشگر بهداشت عمومی در دانشگاه سوانزی می‌گوید: «این یک تناقض بزرگ دوران همه‌گیری است؛ یکی از موفق‌ترین نوآوری‌ها در تاریخ بهداشت عمومی، یعنی ساخت سریع واکسن‌های کووید، در واقع باعث کاهش اعتماد عمومی به واکسن‌ها شده است.»

طبق تحقیقات «پروژه اعتماد به واکسن» مدرسه بهداشت و پزشکی گرمسیری لندن، در سال ۲۰۲۳ تنها حدود ۷۰ درصد از بزرگسالان بریتانیایی واکسن‌ها را ایمن و مؤثر می‌دانستند، در حالی که این رقم در سال ۲۰۱۸ حدود ۹۰ درصد بود.

این روند کاهشی بخشی از یک گرایش جهانی است؛ در ۵۲ کشور از ۵۵ کشور مورد نظرسنجی، اعتماد به واکسن‌ها از سال ۲۰۱۹ تاکنون کاهش یافته است.

نظرسنجی‌های دوره‌ای شرکت «یوگاو» نشان می‌دهد بزرگسالان به‌طور فزاینده‌ای بر این باورند که واکسن‌ها عوارض جانبی مضری دارند که به اطلاع عموم نمی‌رسد. درصد افرادی که می‌گویند این ادعا «احتمالاً» یا «قطعاً» درست است، از ۱۹ درصد در سال ۲۰۱۹ به ۳۰ درصد در سال ۲۰۲۴ افزایش یافته است.

در همین حال، نرخ واکسیناسیون کودکان نیز طی پنج سال گذشته از سطح توصیه‌شده پایین‌تر آمده و این روند کاهشی ادامه یافته است.

دکتر ویلیامز اضافه می‌کند: «واکسن‌ها همیشه بهترین دفاع ما در برابر بیماری‌های عفونی و مسری بوده‌اند. حتی چند درصد کاهش در میزان واکسیناسیون کودکان می‌تواند تأثیر زیادی داشته باشد.»

چرا اعتماد به واکسن‌ها کاهش یافته است و آیا می‌توان این روند را تغییر داد؟

تغییر ناگهانی رویکردها

تحقیقات طولانی‌ مدت درباره همه‌گیری کووید، تاکنون به برنامه‌ریزی برای مقابله با همه‌گیری و تأثیر آن بر خدمات بهداشتی پرداخته است.

دکتر هلن وال، پزشک عمومی، تغییر نگرش‌ها نسبت به واکسن‌ها را در دوران همه‌گیری از نزدیک مشاهده کرد.

در مه ۲۰۲۱، شهر بولتون به مرکز توجه ملی تبدیل شد؛ موارد ابتلا به کووید در این شهر طی سه هفته بیش از چهار برابر شد که علت آن شیوع نوع دلتا از ویروس کووید بود. یک کمپین بزرگ واکسیناسیون به راه افتاد و تیم‌های پزشکی ارتش واحدهای سیار واکسیناسیون را اداره کردند. دکتر وال به‌عنوان مدیر بالینی کمیسیون بهداشت محلی از سازمان «ملی خدمات سلامتی» بریتانیا، رهبری این طرح را بر عهده داشت.

او می‌گوید: «مردم برای افرادی که در صف واکسن بودند، چای و قهوه می‌آوردند. حس واقعی همدلی و همکاری وجود داشت.»

اما در اواسط سال ۲۰۲۱، او متوجه یک تغییر ناگهانی در نگرش‌ها شد.

او می‌گوید: «بیماران شروع کردند به گفتن این جمله که: چرا باید به تو اعتماد کنیم؟ تو برای آن‌ها کار می‌کنی، از آن‌ها پول می‌گیری، تو بخشی از دولت هستی.»

«خیلی سریع از موقعیتی که ما ناجی جان آدم‌ها بودیم، به جایی رسیدیم که در برخی حوزه‌ها، فقط بخشی از سیستمی بودیم که دیگر کسی به آن اعتماد نداشت.»

طولی نکشید که معترضان با پلاکاردهایی مقابل درمانگاه‌های محلی ظاهر شدند و سعی کردند مردم را از واکسیناسیون منصرف کنند. دکتر وال می‌گوید که حتی تهدید به مرگ شده است.

حالا، تقریباً چهار سال بعد، او می‌گوید: «فکر می‌کنم کووید مسئله اعتماد را که از قبل وجود داشت، بزرگ‌تر کرد و برای برخی افراد، شک و تردیدها را افزایش داد.»

از آبله تا ام‌ام‌آر

با این حال تردید نسبت به واکسن‌ها به‌ هیچ‌وجه با همه‌گیری آغاز نشد. موج کنونی تشکیک، بازتابی از یک بحث قدیمی است که به نخستین واکسن در سال ۱۷۹۶ بازمی‌گردد؛ زمانی که ادوارد جنر واکسن آبله را ابداع کرد.

در دهه ۱۸۹۰، جمعیت عظیمی در شهر لستر علیه واکسیناسیون اجباری آبله اعتراض کردند. در دهه ۱۹۷۰، واکسن دیفتری، کزاز و سیاه‌سرفه به‌ اشتباه به آسیب مغزی در کودکان مرتبط شد، هرچند بعداً مشخص شد که بی‌خطر است.

در سال ۱۹۹۸، اندرو ویکفیلد، پزشک بریتانیایی، مقاله‌ای منتشر کرد که به‌ اشتباه ادعا می‌کرد واکسن «سرخک، سرخجه و اوریون» معروف به ام‌ام‌آر باعث افزایش نرخ اوتیسم در کودکان می‌شود.

این تحقیق که به‌عنوان بزرگ‌ترین کلاهبرداری علمی تاریخ توصیف شده، اکنون کاملاً بی‌اعتبار شده و ویکفیلد از ثبت پزشکان حذف شده است.

اما آسیب وارد شده بود. موارد سرخک در انگلیس و ولز از ۵۶ مورد در سال ۱۹۹۸ به ۲۰۳۲ مورد در سال ۲۰۱۲ افزایش یافت. بیش از یک دهه طول کشید تا میزان تزریق واکسن ام‌ام‌آر به حد نسبتاً عادی بازگردد و این رابطه رد شده با اوتیسم، همچنان تکرار می‌شود.

این اولین رسوایی جدی پزشکی در عصر اینترنت بود و نشانه‌ای از آینده‌ای که در پیش رو داشتیم.

عصر اینترنت و اطلاعات نادرست

از زمان ظهور شبکه‌های اجتماعی در اوایل دهه ۲۰۰۰، با سایت‌هایی مانند «فرندستر» و «مای‌اسپیس»، نگرانی‌ها درباره انتشار شایعات و اطلاعات نادرست در حوزه سلامت افزایش یافت.

تحقیقات «سازمان امنیت سلامت» بریتانیا نشان می‌دهد که در سال ۲۰۲۳، ۲۰ درصد از والدینی که مورد نظرسنجی قرار گرفتند، اعلام کردند که با اطلاعاتی در اینترنت مواجه شده‌اند که آن‌ها را درباره واکسن‌ها نگران کرده است؛ جهشی قابل‌ توجه نسبت به تنها شش درصد در سال قبل از آن.

با متحول شدن شبکه‌های اجتماعی از استارت‌آپ‌های محدود به بخشی بسیار مهم و تثبیت شده در فضای مجازی، خطر انتشار اطلاعات نادرست نیز تغییر کرده است.

دکتر ویلیامز از دانشگاه سوانزی می‌گوید: «امروزه یک نفر در گوشه‌ای از جهان می‌تواند چیزی را منتشر کند و ناگهان میلیون‌ها نفر در نقطه دیگری از جهان ظرف چند ثانیه آن را ببینند.»

او اضافه می‌کند: «این نه‌ تنها سرعت، بلکه گستره انتشار اطلاعات نادرست است که ما را وارد قلمرویی ناشناخته کرده است.»

جوانان کجا ایستاده‌اند؟

تحقیقات نشان داده است که جوانان، بیشتر از سایر گروه‌های سنی از شبکه‌های اجتماعی برای تصمیم‌گیری‌های مربوط به سلامت شخصی خود استفاده می‌کنند و بیشتر در معرض اطلاعات نادرست قرار دارند.

محدودیت‌های قرنطینه باعث شد بسیاری از افراد ۲۰ تا ۳۰ ساله، فرصت تحصیل، شغل‌یابی اولیه و زندگی اجتماعی کامل را از دست بدهند. در عین حال احتمال بیمار شدن جدی آن‌ها پس از ابتلا به ویروس بسیار کمتر از گروه‌های سنی بالاتر بود.

پروفسور هایدی لارسن، مدیر سابق ارتباطات جهانی واکسیناسیون در یونیسف و مدیر پروژه اعتماد به واکسن در «سازمان امنیت سلامت» بریتانیا می‌گوید: «این افراد احساس می‌کردند بهایی مساله‌ای را می‌پردازند که تا قبل از آن، عمدتاً مشکل افراد مسن‌تر بود.»

داده‌ها نشان می‌دهد که جوانان نیز بیشترین کاهش اعتماد به واکسن‌ها را طی چهار سال گذشته تجربه کرده‌اند؛ مسئله‌ای که به گفته پروفسور لارسن «نگران‌کننده‌ترین» بخش تحقیقات اوست.

برای مثال، درصد افرادی که بین ۱۸ تا ۲۴ سال سن دارند و واکسن‌ها را ایمن و مؤثر می‌دانند، از ۸۰ درصد در سال ۲۰۱۹ به کمتر از ۶۰ درصد در سال ۲۰۲۳ کاهش یافته است.

پروفسور لارسن می‌گوید: «آن‌ها واقعاً باید اولویت ما باشند، زیرا این افراد والدین بالقوه آینده هستند و اگر اهمیت واکسن‌ها را زیر سؤال ببرند، ما با مشکل مواجه خواهیم شد.»

او اضافه می‌کند: «ما باید بپذیریم که این مسئله به تمام تجربیات دوران کووید، و همه کنترل‌ها و فشارها مربوط می‌شود. انگار مردم می‌گویند: کافی است! دیگر نمی‌خواهم واکسن‌هایتان را قبول کنم.»

نگرانی از سرعت تولید و ایمنی واکسن‌ها

سرعتی که واکسن‌های جدید کووید باید با آن ساخته می‌شدند، در مرکز برخی از شایعات، ریشه نگرانی‌ها و بی‌اعتمادی‌هایی است که به‌صورت آنلاین وجود دارد.

داده‌ها اکنون نشان می‌دهد که این واکسن‌ها کار اصلی خود را انجام داده‌اند: کمک به بدن ما برای از بین بردن ویروس و کاهش خطر بیماری شدید، بستری شدن در بیمارستان و مرگ.

در آزمایش‌های اولیه بالینی، گفته می‌شد که واکسن‌ها مثلاً واکسن فایزر تا ۹۰ درصد در پیشگیری از ابتلا به کووید موثر هستند. اما در دنیای واقعی، این محافظت در برابر عفونت و انتقال بیماری طی چند ماه کاهش یافت؛ زیرا ایمنی بدن «کاهش یافت» و ویروس به سویه‌های مختلف جهش پیدا کرد.

با این حال، محافظت در برابر بیماری شدید بسیار ماندگارتر بوده است.

و بعد نگرانی‌ها درباره ایمنی واکسن‌ها بود.

واکسن‌های آسترازنکا و جانسون‌ اند جانسون با خطر نادر اما جدی ایجاد لخته خون در مغز مرتبط شدند و استفاده از آن‌ها به گروه‌های خاصی محدود شد.

در همین حال واکسن‌های فایزر و مدرنا با موارد نادر التهاب قلب مرتبط شده‌اند؛ وضعیتی که معمولاً بدون آسیب طولانی‌ مدت برطرف می‌شود.

واقعیت این است که هر واکسنی، مانند هر درمان پزشکی دیگر همیشه سطح کوچکی از خطر را با خود دارد، برخی بیشتر از دیگران.

دکتر ویلیامز از دانشگاه سوانزی می‌گوید: «از منظر علمی و بهداشت عمومی، کاملاً روشن است: نه‌ تنها واکسن‌های کووید ایمن و موثر بودند، بلکه اگر این واکسن‌ها به‌سرعت توزیع نمی‌شدند، ما در دنیای کاملاً متفاوتی زندگی می‌کردیم.»

او اضافه می‌کند: «[اما] ما در دنیایی پیچیده و مبهم با نگرش عمومی قرار داریم که برخی فکر می‌کنند واکسن‌ها آن چیزی نبودند که وعده داده شده بود.»

خسته شدن از واکسن و «سهل‌انگاری»

بسیاری از مردم دیگر تجربه مستقیمی از خطرناک بودن ویروس‌هایی مانند سرخک ندارند.

سازمان امنیت سلامت بریتانیا مدت‌هاست که درباره کاهش نرخ واکسیناسیون کودکان ابراز نگرانی کرده است.

دکتر مری رمزی، مدیر برنامه‌های بهداشت عمومی این سازمان، معتقد است این روند که از دهه قبل از کووید آغاز شد، بیشتر ناشی از سهل‌انگاری است تا کاهش اعتماد به واکسن‌های کودکان.

او می‌گوید: «زندگی مدرن نیز شلوغ است و پیدا کردن زمانی برای بردن یک کودک به پزشک برای تزریق واکسن‌های متعدد همیشه آسان نیست.»

در سال ۲۰۲۴ تعداد کودکانی که اولین دوز واکسن ام‌ام‌آر را دریافت کردند به ۸۸.۹ درصد در انگلستان رسید؛ کمترین سطح در ۱۴ سال گذشته. در سال گذشته شیوع قابل‌ توجه بیماری سرخک در لندن، بیرمنگام و بریستول دیده شد.

سطح بالای واکسیناسیون سرخک بسیار حیاتی است؛ زیرا انتقال ویروس را متوقف می‌کند و نه‌ تنها از کسانی که واکسن زده‌اند، بلکه از افرادی که نمی‌توانند واکسن بزنند مانند نوزادان یا کودکانی با سیستم ایمنی ضعیف محافظت می‌کند.

دکتر وال که اکنون مدیر بالینی سلامت جمعیت در منچستر است، فکر می‌کند نوعی «خستگی از واکسن» نیز از دوران همه‌گیری به‌وجود آمده است.

او می‌گوید: «حتی برخی کارکنان سازمان خدمات ملی درمان، بعد از سال‌ها تزریق واکسن‌ها، دوزهای تقویتی، قوانین و محدودیت‌ها، احساس خستگی، دل‌زدگی و ناامیدی می‌کنند.»

به عنوان مثال، آمارهای این سازمان نشان می‌دهد که تعداد کارکنان بهداشتی که واکسن آنفلوانزا را دریافت کرده‌اند، از ۶۲ درصد در نوامبر ۲۰۱۹ به ۳۵ درصد در نوامبر ۲۰۲۴ کاهش یافته است.

در اواخر سال ۲۰۲۱، دولت سیاست اجباری واکسن کووید را برای کارکنان خانه‌های سالمندان در انگلستان اجرا کرد و سپس تلاش کرد این سیاست را به کارکنان «خدمات ملی سلامت» نیز گسترش دهد.

در برخی مواقع نیز به عموم مردم گفته شد که برای سفر به خارج از کشور، ورود به کلوب‌های شبانه یا بازدید از سینماها در بخش‌هایی از بریتانیا، به واکسن کووید (یا نتیجه منفی آزمایش اخیر) نیاز دارند.

پروفسور لارسن از «سازمان امنیت سلامت» بریتانیا معتقد است این نوع سیاست‌های سختگیرانه بهداشتی ممکن است در کوتاه‌ مدت نرخ واکسیناسیون را افزایش دهد، اما خطر آن وجود دارد که اکنون در حال پرداخت «بهای بلندمدت» آن باشیم.

نگرانی این است که اگر مردم احساس کنند مجبورند یا تحت فشار قرار گرفته‌اند تا در زمان‌هایی خاص واکسن بزنند، اعتماد عمومی و استقبال گسترده‌تر از واکسن‌ها ممکن است با واکنشی منفی مواجه شود.

آزادی شخصی در برابر کنترل دولتی

برای ۲۰۰ سال، واکسیناسیون با مفاهیمی مانند آزادی شخصی، کنترل دولتی و مسائل سیاسی دیگر درآمیخته بوده است. این موضوع اکنون به‌طور فزاینده‌ای در فضای آنلاین جریان دارد، جایی که مباحث گسترده‌تری مانند گرمایش جهانی، کنترل اسلحه و مهاجرت نیز در آن مطرح می‌شوند.

پروفسور لارسن می‌گوید: «این مسئله تبدیل به یک تقابل شده است: مردم در برابر نخبگان سیاسی و مالی، و کارشناسان پزشکی و علمی نیز در میان کسانی دیده می‌شوند که به‌عنوان نخبگان در نظر گرفته می‌شوند، با زبانی متفاوت صحبت می‌کنند و با تجارت‌های بزرگ و صنایع داروسازی درآمیخته‌اند.»

در همین حال، رابرت اف کندی جونیور، وزیر بهداشت دولت دونالد ترامپ، بار دیگر واکسن‌ها را به مرکز توجه سیاسی کشانده است.

کندی در گذشته ادعای نادرست ارتباط واکسن‌ها با اوتیسم را تکرار کرده است. او از والدین خواسته بود که کودکان خود را واکسینه نکنند و پس از آن‌ که مدعی شد تعداد آسیب‌دیدگان واکسن‌ها «یک هولوکاست» است، مجبور به عذرخواهی شد.

او در چندین مورد انکار کرده است که مخالف واکسن است و به‌ جای آن گفته است که «حامی ایمنی» است.

«باید قاطع‌تر عمل کنیم»

دکتر سایمون ویلیامز از دانشگاه سوانزی معتقد است که مقامات بهداشتی باید خطرات برخی بیماری‌های عفونی را به‌وضوح بیشتری برای عموم توضیح دهند. این در حالی است که اطلاعات نادرست آنلاین اغلب خطرات کوچک واکسن‌ها را بزرگ جلوه می‌دهد.

او می‌گوید: «بخشی از دلایلی که کمپین‌های کنترل دخانیات از دهه ۱۹۸۰ بسیار مؤثر بودند این بود که بسیار واضح درباره خطرات سیگار صحبت کردند، و فکر می‌کنم ما می‌توانیم از آن یاد بگیریم.»

او اضافه می‌کند: «ما باید درباره خطرات احتمالی واکسن نزدن بسیار قاطع‌تر عمل کنیم.»

یکی دیگر از ایده‌ها «پیش‌بینی اطلاعات نادرست» است؛ یعنی آموزش مردم برای انتظار و شناسایی اطلاعات نادرست آنلاین پیش از آن‌که در زندگی واقعی با آن روبه‌رو شوند، به‌جای تکیه بر بررسی حقایق و ویدئوهای کسل‌کننده بهداشت عمومی پس از وقوع رویداد.

پروفسور هایدی لارسن نیز فکر می‌کند اکنون زمان مناسبی برای هدف قرار دادن و تعامل بهتر با کسانی است که بیشترین خطر رد واکسن‌ها را دارند به‌ویژه گروه‌های جوان‌تر که داده‌های او نشان می‌دهد بیشتر تحت تأثیر قرار گرفته‌اند.

او می‌گوید: «من از مدارس شروع می‌کردم، از کلاس‌های علوم. فکر می‌کنم اگر ما فقط بر مقابله با اطلاعات نادرست تمرکز کنیم و از ایجاد درک و قدردانی از نحوه عملکرد واکسن‌ها و مزایای آن‌ها غافل شویم، مسیر را اشتباه رفته‌ایم.»