بازداشت در آسایشگاه روانی؛ بازگشت مجازات دوره شوروی به روسیه امروز
- نویسنده, ناتالیا زوتووا
- شغل, بیبیسی روسی
ویکتوریا پترووا، ماه مه سال ۲۰۲۲ به اتهام انتشار «اخبار جعلی» درباره جنگ اوکراین بازداشت شد. او که ۲۹ ساله و اهل سن پترزبورگ است، ویدیوهایی را از فعالانی در شبکههای اجتماعی بازنشر کرد که دولت روسیه آنها را «عوامل خارجی» میداند. اما به جای انتقال به زندان، دادگاه او را به آسایشگاه روانی فرستاد.
او تنها زندانی سیاسی نیست که برای مجازات به درمان روانپزشکی محکوم میشود. بخش روسی بیبیسی این نوع مجازات و فرآیند آن را بررسی کرده است.
در ماه مارس ۲۰۲۲ ویکتوریا پترووا پستی را در شبکه اجتماعی روسی «وکنتاکته» منتشر کرد که در آن جنگ اوکراین و رهبری روسیه را که فرمان این جنگ را صادر کرده بود، محکوم میکرد. او چند ویدیو هم به این پست خود اضافه کرده بود که شامل تصاویری از فعالان سیاسی میشد که دولت روسیه آنها را «عوامل خارجی» میخواند.
این پست باعث شد او را به انتشار «اخبار جعلی» درباره ارتش روسیه متهم کنند. پترووا ماه مه ۲۰۲۲ دستگیر شد و قبل از محاکمه بیش از یک سال در بازداشت بود. بعد هم دادگاه حکم داد که او را به آسایشگاه روانی منتقل کنند.
آناستازیا پیلیپنکو، وکیل پترووا درباره بدرفتاری با موکلش بعد از انتقال به بیمارستان روانی گفت: «او را مجبور کردند برای تفتیش بدنی لباسش را در مقابل ماموران مرد در بیاورد، در حالی که ماموران زن زیادی برای این کار در دسترس بودند.»
«وقتی که ویکتوریا بعد از پریود شدن از آنها نوار بهداشتی خواست، در حالی که خون روی پاهایش جاری شده بود، همه او را مسخره کردند، هم ماموران زن و هم ماموران مرد.»
به گفته پیلیپنکو، موکلش را مجبور کردند که در حضور ماموران مرد دوش بگیرد و بعد او را به تخت بستند تا مادهای را به او تزریق کنند که باعث شد دو روز عملا قادر به صحبت نباشد. این شیوه درمانی زمانی متوقف شد که گزارش آن در رسانهها منتشر شد.
معاینه روانپزشک فرآیندی معمول در جریان تحقیقات مقدماتی از بعضی متهمان در روسیه است. اما این کار عموما در طول یک روز در جریان دیدار متخصص با متهم در زمان بازداشت قبل از دادگاه انجام میشود، و وکیل متهم هم اجازه دارد حضور داشته باشد.
در پرونده پترووا روانپزشکان گفتند که نیاز به اطلاعات بیشتری دارند. به همین دلیل این زن جوان را به مدت یک ماه بیمارستان فرستادند و این وضعیت باعث شد دسترسی وکیل به او بسیار سختتر شود.
پیلیپنکو توضیح میدهد: «قوانین جزایی مرا از حق حضور در زمان معاینات در بیمارستان محروم نمیکند. اما دوره بستری او یک ماه طول کشید و در حالی که پزشکان میتوانستند در تمام مدت او را تحت نظر داشته باشند، من نمیتوانستم هر روز با او باشم.»
وکیل پترووا میگوید در پرونده موکلش نتیجه این شد که روانپزشکان روایت خودشان را از واکنشهای او به آزمایشها و معاینات ارائه دادند. پزشکان در گزارش خود به این نتیجه رسیدند که پترووا در مواقعی قادر به کنترل رفتار خود یا به عهده گرفتن مسئولیت کارهایش نیست و خودش و دیگران را در معرض خطر قرار میدهد. آنها توضیح و توجیهی برای نتایجی که به آن رسیده بودند ارائه ندادند.
پترووا و وکیلش درخواست کردند که روانپزشکان به دادگاه فرا خوانده شوند و توضیح دهند که چگونه به این نتیجه رسیدهاند. آنها امیدوار بودند که دادگاه گزارش روانپزشکان را از شواهد پرونده خارج کند، اما این اتفاق نیفتاد.
در زمان شوروی سابق چه اتفاقی میافتاد؟
در شوروی سابق فرستادن به آسایشگاه روانی به شکل سیستماتیک علیه کسانی که مخالف حکومت کمونیستی شوروی بودند اجرا میشد. نیکیتا خروشچف داشتن «عقاید ضد شوروی» را بیماری روانی اعلام کرد، به این معنا که اگر شما علیه نظام باشید دیوانه هستید.
یوری آندروپوف، رئیس وقت کاگب و رئیس آینده کمیته اجرایی حزب کمونیست، کسی بود که با گسترش این ایده دستور ایجاد شبکهای از بیمارستانهای روانی را داد تا از «دولت شوروی و نظام سوسیالیستی» در برابر مخالفان سیاسی محافظت کند.
آنها میتوانستند مخالفان را بیمار روانی اعلام کنند و به زور در این آسایشگاهها نگه دارند. هزاران فعالی که به دنبال اصلاح سیاسی و اجتماعی بودند، در همین سیستم خود را محصور و زندانی مییافتند. آنها ممکن بود به صورت نامحدود همان جا بمانند، هیچ حکم دادگاهی لازم نبود و خبری از حق فرجامخواهی هم نبود. «بیماران» غالبا مجبور به تزریق داروهای روانی میشدند.
از جمله شناختهشدهترین این افراد ولادیمیر بوکوفسکی بود که روایت مفصلی از تجربیات خود در سیستم روانپزشکی شوروی سابق نوشت و توجه غرب را به این بدرفتاریها جلب کرد. او سرانجام در جریان یک مبادله زندانی از شوروی سابق اخراج شد و سال ۲۰۱۹ در لندن درگذشت.
بوکوفسکی هم مانند بسیاری از مخالفان دیگر ابتدا برای ارزیابی روانی در موسسه سربسکی مسکو در بازداشت بود. فعالیت این موسسه تا الان ادامه داشته است. بعضی از مدیران فعلی آن از زمان حکومت شوروی سابق در این موسسه کار میکردهاند.
این سوال که آیا این مرکز یک موسسه پزشکی است یا «یک نهاد قدرت»، ماه ژوئن پارسال هم مطرح شد؛ زمانی که ولادیمیر پوتین، رئیس جمهور روسیه از این مرکز خواست یک بخش پژوهشی با این هدف تاسیس کند که درباره «رفتار اجتماعی افراد الجیبیتی» تحقیق کند.
پیلیپنکو میگوید سیستم روانپزشکی تنبیهی به صورت مرتب در پروندههای سیاسی استفاده میشود چون هم بازجوها و هم دادگاه از این روند راضی هستند. رواندرمانی در حالت کلی در روسیه داوطلبانه است، به استثنای زمانی که دادگاه حکم به درمان بدون رضایت بدهد. از نظر قانونی دادگاه ملزم نیست که دیدگاه کارشناس را بپذیرد. اما پیلیپنکو میگوید در عمل قضات عادت دارند که کورکورانه به روانپزشکانی که معاینات را انجام دادهاند، اعتماد کنند.
نکته مهم این است که روانپزشکان لازم نیست ارتباط مستقیمی بین تشخیص خود و جرم ادعایی برقرار کنند. پیلیپنکو میگوید: «فقر ممکن است باعث شود کسی از فروشگاه دزدی کند. همزمان ممکن است آن فرد دچار بیماری روانی هم باشد. همین کافی است که او را برای درمان اجباری به مدت نامحدودی به آسایشگاه بفرستند.»
شرایط در بیمارستانهای روانی از بازداشتگاههای قبل از محاکمه قابل تحملتر است. اما کسانی که به این بیمارستانها فرستاده شدهاند، از کنترل مطلقی صحبت میکنند که حتی از زندان هم سختگیرانهتر است.
آناستازیا کاشکینا، روزنامهنگار روس در مصاحبهای گفت: «مرا در یک بخش نگه داشتند و همان روز چند تا قرص به من دادند. نمیدانم این قرصها چه بودند اما نمیتوانستم بگویم نمیخورم. باید جلو دکتر قرصها را میخوردم و نشان میدادم که آنها را قورت دادهام.» او ابتدا با روند درمان موافقت کرده بود اما زمانی که میخواست از بیمارستان خارج شود، حکم دادگاه او را مجبور میکرد همانجا بماند.»
«دست مرا میگرفتند و مرا تا توالت همراهی میکردند. بعد همان جا روبروی من مینشستند تا کارم را انجام دهم. اولین چیزی که به ذهنم میرسید یک فیلم ترسناک بود که در آن هر کاری با محدودیت کامل روبرو میشود. همه چیز را از من گرفتند. تنها یک بسته دستمال مرطوب و یک کتاب برایم باقی ماند. یک بلوز گل و گشاد شبیه مادربزرگها تنم کردند و روپوشی کهنهای که بو میداد. و یک شورت که باید در کاسه دستشویی میشستم.»
فشار وارد کردن به متهم در بیمارستان راحتتر از مراکز بازداشت قبل از محاکمه است. پیلیپنکو میگوید: «در زندان میتوانم تا پنج بار در هفته با موکلم ملاقات کنم، اما در آسایشگاه روانی تعداد ملاقاتها محدود به دو روز در هفته است.»
از سوی دیگر دادستانی میتواند از غیرعلنی بودن دادگاه در پروندههایی که شامل معاینه و تشخیص روانپزشکی میشود، سود ببرد. تصمیم دادگاه درباره درمان اجباری، بر خلاف احکام دیگر، لازم نیست برای اطلاع عموم منتشر شود. نتیجه این که اطلاعات کمتری در دسترس است تا از طریق آن بتوان فهمید شمار متهمان سیاسی که به جای زندان به «درمان» محکوم میشود در حال افزایش است یا کاهش.
«روانپزشکی تنبیهی» مدرن؟
سازمان حقوق بشر آگورا -که رولت روسیه آن را «عامل خارجی» و «سازمان نامطلوب» میداند- سال ۲۰۱۶ گزارشی درباره بازگشت و افزایش دوباره روانپزشکی تنبیهی برای مجازات زندانیان سیاسی منتشر کرد. در آن گزارش توصیف شده بود که چطور دادگاه و بازجوها از تهدید فرستادن به بیمارستان روانی برای تحت فشار گذاشتن متهمان و مظنونان استفاده میکنند.
کسانی که وارد سیستم روانپزشکی میشوند، معمولا از مدار خبری حذف میشوند. برای مثال الکساندر گابیشف، شمن اهل جمهوری یاکوت (یاقوت) در شمال شرق روسیه، وقتی در سال ۲۰۱۹ پیاده راهی مسکو شد تا پوتین را «جنگیری» کند، توجه همه کشور را به خود جلب کرد. او دستگیر شد و سال ۲۰۲۱ به حکم دادگاه برای درمان روانپزشکی به آسایشگاه فرستاده شد. تقریبا تنها چیزی که از آن زمان از گابیشف میدانیم این است که هنوز در بیمارستان روانی نگهداری میشود.
کسانی که علیه جنگ اوکراین اظهار نظر میکنند در معرض درمان اجباری قرار میگیرند. بهار گذشته دادگاهی در منطقه توِر روسیه سرگئی کولین را به دلیل تلاش برای عضویت در یگان «آزادی روسیه»، متشکل از روسهایی که برای اوکراین میجنگند، به بیمارستان روانی فرستاد. بعد از آن دیگر هیچ خبری از او نشد.
در ماه اکتبر سال ۲۰۲۳ دادگاهی حکم بستری کردن الکسی اونوشکین، فعال سیاسی اهل نیژنی نووگورود را صادر کرد. او در شبکه اجتماعی روسی «وکنتاکته» درباره گلولهباران تئاتر شهر ماریوپل، جایی که غیرنظامیان در زیرزمینش پناه گرفته بودند، نوشته بود. دادگاه این پست او را «خبر جعلی» درباره ارتش روسیه تشخیص داد.
در حال حاضر سرگئی آبراموف، فیزیکدان، ریاضیدان و کارشناس برجسته ابرکامپیوترها، در حال گذراندن دوره معاینات روانپزشکی در بیمارستان است. او به اتهام انتقال پول به یک سازمان ممنوع -که گفته میشود بنیاد مبارزه با فساد الکسی ناوالنی، منتقد پوتین بوده- بازداشت شد. فرآیند معاینات او یک ماه طول میکشد اما ممکن است تمدید شود.
بر خلاف دوره حبس، تصمیم دادگاه درباره گذراندن دوره درمان اجباری در واقع حکمی است که محدودیت زمانی ندارد. دادگاه قانون اساسی در ماه نوامبر بار دیگر بر این اصل حقوقی تاکید کرد. شخص باید در بیمارستان بماند تا زمانی که پزشکان تشخیص دهند که به درمان بیشتری نیاز نیست. و این رای دادگاه قابل فرجامخواهی نیست.
سازمان حقوق بشر آگورا در گزارش خود نوشته است: «حتی اگر بیمارستان به این نتیجه برسد که درمان بیشتری نیاز نیست، در نبود معیارهای حقوقی شفاف برای تعیین دوره بستری شدن غیرداوطلبانه، بیمار دست کم به اندازه نصف دوره حبسی که اگر به بیمارستان منتقل نمیشد باید میگذراند، در آنجا میماند.»
در این گزارش همچنین گفته شده: «در بیشتر مواقع آنها معادل تمام دوره حبس را در بیمارستان میگذرانند. دوره بستری شدن در بیمارستان هر شش ماه یک بار به صورت کاملا تشریفاتی تمدید میشود.»
پیلیپنکو، وکیل پترووا میگوید موکلش ترجیح میداد به زندان محکوم میشد چون در آن صورت دست کم میدانست که دوره حبسش کی تمام میشود.
پترووا در آخرین اظهاراتش در دادگاه در روز ۲۱ دسامبر گذشته، تصمیم گرفت درباره خودش صحبت نکند و بر دیدگاهش درباره جنگ اوکراین تاکید کند. او گفت شما نمیتوانید هیچ کس را با کشتن دهها هزار نفر از مردم و ویران کردن هر چیزی که در اطراف آنهاست، نجات دهید. او گفت دیر یا زود درباره جنایات جنگی تحقیق خواهد شد. او از پوتین و مقامهای روسیه خواست که بلافاصله به جنگ در اوکراین پایان دهند.
پنج روز بعد پترووا به شش ماه درمان اجباری در بیمارستان روانی محکوم شد. پیلیپنکو میگوید که دورهای که دادگاه تعیین کرده میتواند در کمیسیون ویژه پزشکی به مدت نامحدودی تمدید شود. او و پترووا قصد دارند علیه حکم دادگاه تقاضای فرجام کنند.
