چرا دارو در ایران گران و کم‌یاب شده است؟

قیمت دارو در ایران افزایش چشم‌گیری داشته و برخی شرکت‌های داروسازی لیست‌های قیمت جدیدی منتشر کرده‌اند که در آن نرخ برخی دارو‌ها به یک‌باره «چند برابر» شده است. رسانه‌ها در ایران گزارش می‌کنند که با افزایش نرخ داروهای مهم به سرقت داروهای سرطان و شیمی‌درمانی از چند بیمارستان انجامیده و این وضعیت بیماران بستری شده در این بیمارستان‌ها را در خطر مرگ قرار داده است.

صداوسیمای ایران به تازگی در یک گزارش از داروخانه‌ها افزایش ۵۰ تا ۱۰۰ درصدی قیمت‌ها را تأیید کرده است. یک فروشنده در این گزارش گفت که قیمت یک قرص ۲۰ هزار تومانی به ۵۰ هزار تومان و یک پماد که ۱۲هزار و ۶۰۰ تومان بوده، به ۳۷ هزار تومان رسیده است.

رئیس سازمان غذا و دارو پیش‌بینی کرده است که با تبدیل ارز ۴۲۰۰ تومانی دارو به ارز ۲۸ هزار و ۵۰۰ تومانی، قیمت تجهیزات پزشکی تا هفت برابر افزایش پیدا خواهد کرد و برای پیشگیری از تحمیل هزینه اضافی به بیماران، تخصیص ۳۵ هزار میلیارد تومان بودجه ضروری است.

به عنوان مثال، شرکت داروسازی بورسی زهراوی، که یکی از مهم‌ترین شرکت‌های داروسازی در ایران است، در آخرین به‌روزرسانی از لیست قیمت محصولات خود نرخ برخی داروها را تا ۴۱۵ درصد افزایش داده و محصولات سایر داروسازان هم به شکل رسمی افزایش داشته است.

گزارش‌های غیررسمی در شبکه‌های اجتماعی نیز نشان می‌دهد برخی متقاضیان، داروهای روزمره خود را هم در داروخانه‌ها به سختی پیدا می‌کنند.

هم‌زمان با افزایش قیمت و کمیاب شدن برخی داروها مسئولان بخش خصوصی می‌گویند: «چاره‌ای جز افزایش قیمت نیست».

تغییرات تخصیص ارز دارو

هرچند محمدرضا ظفرقندی، وزیر بهداشت هم دلیل افزایش قیمت‌ دارو را «نوسانات نرخ ارز» اعلام کرده است، اما اظهارات تولیدکنندگان و مقام‌های صنعت بیمه و دارو نشان می‌دهد که گذشته از گرانی ارز، عوامل دیگری هم در شکل‌گیری این وضعیت نقش داشته است.

شرکت‌های داروسازی گرانی‌های جدید دارو در ایران را به‌طور کلی به «کاهش یارانه‌ها و ارز واردات»، «افزایش نرخ دلار» و «کاهش ذخیره مواد اولیه» نسبت می‌دهند.

وزیر بهداشت به تازگی اعلام کرده درباره ارز ترجیحی دارو در سال آینده هنوز تصمیم‌گیری نشده است و این در حالی است که او نهم آذرماه سال جاری به صراحت گفته بود ارز ترجیحی دارو از سال آینده حذف خواهد شد و وزارت بهداشت در حال آماده‌‌سازی برنامه‌های لازم برای مدیریت این تغییر است.

در کلیات لایحه بودجه سال ۱۴۰۴ که آبان‌ماه امسال منتشر شد، دولت ارز واردات کالاهای اساسی و دارو را از ۱۵ به ۱۲ میلیارد یورو کاهش داد. با این وجود مشخص نیست ارز فعلی دارو هم به واردکنندگان واقعی تخصیص یافته است یا خیر.

مسعود پزشکیان، رئیس‌جمهوری ایران ۲۲ دی‌ماه اعلام کرد که بخشی از ارز‌ واردات دارو و یارانه در ایران «گم می‌شود»، اما توضیح بیشتری نداد که منظور از اینکه ارز واردت دارو گم می‌شود، یعنی چه.

بانک مرکزی ۱۷ دی ماه اعلام کرده بود که از ابتدای سال به شرکت‌های دارویی سه میلیارد و ۴۰۰ میلیون دلار ارز ترجیحی با نرخ ۲۸ هزار و ۵۰۰ تومان اختصاص و «دو برابر سقف تعهد سالانه» تسهیلات بانکی داده است، اما اظهارات تولیدکنندگان دارو نشان می‌دهد با این مقدار ارز نمی‌توانند از افزایش قیمت‌ها پیشگیری کنند.

نایب رئیس سندیکای صاحبان صنایع داروهای انسانی ایران شهریورماه امسال «عدم تخصیص به موقع ارز و مشکل نقدینگی» را دلیل اصلی کمبود برخی اقلام دارویی در کشور عنوان کرده بود. به گفته مهدی پیرصالحی پرداخت دیر هنگام ارز دارو باعث کاهش مواد اولیه داروسازان شده و برخی از آن‌ها حتی برای پرداخت حقوق کارکنان و خرید مواد اولیه دچار مشکل شده‌اند.

بدهی دولت به بخش دارو و بیمه

بدهی‌های سنگین دولت به بخش دارو و صنعت بیمه یکی از عوامل تضعیف چرخه تولید و پخش دارو در ایران است.

نایب رئیس سندیکای صاحبان صنایع داروهای انسانی ایران شهریورماه امسال اعلام کرده بود که پنج ماه طلب داروخانه‌ها پرداخت نشده است و تنها سهم دولت در طلب داروخانه‌ها حدود ۲۷ هزار میلیارد تومان است.

محمود نجفی‌عرب، رئیس اتاق بازرگانی تهران هم هفدهم دی‌ماه گفته بود که صنعت دارو اکنون بیش از ۳۰ همت از بیمارستان‌های دولتی و بیمه‌ها طلب دارد و در این شرایط «چاره‌ای جز افزایش قیمت دارو نیست».

سنگین‌تر شدن بار بدهی دولت به شرکت‌های بیمه و صنعت دارو مشکل تأمین نقدینگی و مواد اولیه این بنگاه‌ها را تشدید کرده و این مشکل در نهایت به افزایش قیمت و کمیاب شدن محصولات آن‌ها در بازار منجر شده است.

مقام‌های رسمی می‌گویند شرکت‌های بیمه هنوز افزایش قیمت‌های جدید را در «پوشش بیمه‌ای» قرار نداده‌اند و با رفع این خلاء قیمت‌ها تعدیل خواهد شد. با این وجود شرکت‌های بیمه که هنوز مطالبات کلان خود از دولت را دریافت نکرده‌اند، مدعی شده‌اند که هزینه بیمه داروها امسال تا «سه برابر» افزایش داشته است.

محمدمهدی ناصحی، مدیرعامل سازمان بیمه ایران از افزایش قیمت ۹۵۵ قلم دارو خبر داده و گفته که شورای عالی بیمه در یک مصوبه میزان افزایش هزینه بیمه دارو در سال ۱۴۰۳ را تنها «پانزده درصد» در نظر گرفته است. اما گزارش‌ها حاکی از این است که نرخ‌های جدید دارو بیش از این مقدار افزایش داشته و بر همین اساس شرکت‌های بیمه نمی‌توانند با پوشش هزینه‌ها فشار را از دوش بیمه‌شدگان کم کنند.

به گفته مدیرعامل سازمان بیمه سلامت ایران افزایش سه برابری هزینه بیمه داروها در آینده باعث «بدهی بیمه سلامت به مراکز درمانی» خواهد شد.

زیان‌دهی داروسازان به دلیل نظام قیمت‌گذاری

فعالان صنعت دارو بخشی از دلایل اختلال در چرخه عرضه دارو را در «نظام قیمت‌گذاری» می‌دانند و مدعی شده‌اند که اگر قیمت دارو را افزایش نمی‌دادند نظام سلامت احتمالا در آینده‌ای نزدیک دچار بحران‌های جبران‌ناپذیری می‌شد و کیفیت دارو کاهش پیدا می‌کرد. آن‌ها معقدند که روش‌های قیمت‌گذاری دولت باعث زیان‌دهی داروسازان شده و آن‌ها امکان تولید دارو با قیمت‌های قبلی را نداشتند.

بیشتر واردکنندگان داروی ایران تا ماه گذشته محصولات و مواد اولیه خود را با «نرخ ارز نیمایی» تأمین می‌کردند اما دولت به تازگی با کنار گذاشتن ارز نیمایی که حدود ۴۲ هزار تومان بود، نرخ ارز رسمی را در بازار توافقی به ۶۵ هزار تومان افزایش داده است.

به ارزی که در «سامانه نظام معاملات یکپارچه ارزی» معامله شود، ارز نیمایی گفته می‌شد.

این سامانه اوایل اردیبهشت ماه ۱۳۹۷ و پس از اعلام سیاست‌های جدید ارزی بانک مرکزی در زمان ریاست ولی‌الله سیف پس از یک دوره آزمایشی آغاز به کار کرد. نیما در حقیقت محل معامله ارز صادرکنندگان و واردکنندگان بود و ارز حاصل از فروش پتروشیمی‌ها در تعیین قیمت نقش عمده‌ای داشت. قیمت دلار نیمایی کمتر از نرخ دلار بازار آزاد و بیشتر از دلار دولتی بود.

آذرماه گذشته، بانک مرکزی ایران اعلام کرد در «راستای تسهیل تجارت خارجی کشور، توسعه بازار ارز تجاری و مدیریت بازار ارز» از یکم بهمن ماه سامانه نیما را به‌طور کامل حذف خواهد کرد.

این تحولات هزینه خدمات کالاهای سلامت را تا ۵۰ درصد افزایش داد اما تولیدکنندگان معتقدند تعرفه خدمات پزشکی، دارویی و تجهیزات پزشکی به همین تناسب افزایش نداشته است.

عباس کبریایی‌زاده، رئیس فدراسیون اقتصاد سلامت، در این‌باره گفت: «قیمت پوکه خالی برخی آمپول‌ها حدود چهار هزار تومان است و این در حالی است که دولت برای داروی تزریقی نهایی قیمت چهار هزار و ۵۰۰ تومان را تعیین کرده بود.»

به گفته کبریایی‌زاده همین داروی تزریقی با قیمت ۲۹۰ هزار تومان از کشور هند وارد می‌شود.

افزایش دو برابری مصرف دارو در ایران

با وجود اختلال در تولید دارو به دلیل مشکلات مالی، داده‌های رسمی نشان می‌دهد همزمان مصرف دارو در ایران طی سال‌های گذشته افزایش پیدا کرده است.

یافته‌های آمارنامه‌ دارویی ایران در سال ۱۴۰۲ که از سوی سازمان غذا و دارو منتشر شده، نشان می‌دهد مصرف سالانه دارو در ایران از ۲۵.۷ میلیارد عدد در سال ۱۳۸۵ به ۶۱.۷ میلیارد عدد در سال ۱۴۰۲ رسیده است.

در این مدت سرانه مصرف دارو به ازای هر ایرانی از ۳۶۵ عدد در سال ۱۳۸۵ به ۷۲۱ عدد در سال ۱۴۰۲ رسیده است که از رشد دو برابری مصرف دارو از سوی هر ایرانی در این مدت حکایت می‌کند.

کارشناسان «جهش مصرف دارو» در دوره همه‌گیری کرونا را یکی از دلایل افزایش مصرف می‌دانند، اما دلایل دیگری مانند افزایش شیوع بیماری‌ها در اثر عوامل محیطی مانند آلودگی هوا نیز مطرح شده است.

کمبود برق و کاهش تولید دارو

سایه کمبود گاز و سهمیه‌بندی برق صنایع در سال‌های گذشته بر وضعیت تولید کلیه صنایع ایران و افت تولید قابل مشاهده است. در حالی که تا پیش از این قطعی برق صنایع فقط در تابستان رخ می‌داد امسال بحران انرژی به مرحله‌ای رسیده است که این وضعیت در فصل سرما نیز ادامه دارد.

محمود نجفی‌عرب، رئیس اتاق بازرگانی تهران تیرماه‌ امسال گفته بود که واحدهای تولید دارو «دو روز در هفته» را در خاموشی به سر می‌برند.

فرامرز اختراعی، رئیس سندیکای تولیدکنندگان مواد دارویی، شیمیایی و بسته‌بندی دارویی هم اول دی‌ماه اعلام کرد که برق شهرک‌های صنعتی کشور یک روز در میان و هر بار هفده ساعت قطع می‌شود و شرکت‌های داروسازی هم از این قطعی مستثنی نیستند.

به گفته این مقام صنفی مشکل تأمین برق و گاز صنایع دارویی را باعث «افزایش قیمت تمام‌شده دارو» شده است.

سرقت‌ دارو از بیمارستان‌ها

گرانی دارو در ایران آسیب‌های دیگری از جمله «سرقت داروهای بیماران سرطانی» از چند بیمارستان را هم به دنبال داشته است.

اوایل دی‌ماه گزارش‌هایی منتشر شده که نشان می‌داد برخی کارکنان بیمارستان ولی‌عصر تبریز دارو‌های بیماران سرطانی را در بازار آزاد به فروش رسانده‌اند و به جای داروی شیمی درمانی به بیماران «آب مقطر» تزریق کرده‌اند. پس از آن گفته شد که مرگ بیست بیمار سرطانی بستری شده در این بیمارستان به این سرقت‌ها نسبت داده شده و اولیای‌دم به پلیس آگاهی دعوت شده‌اند.

روابط عمومی بیمارستان شریعتی تهران نیز هفته گذشته اعلام کرد حراست و مسئولان این بیمارستان متوجه خروج برخی داروها به وسیله یکی از پرسنل شده‌اند.