چرا پاپ در اولین سفر خارجی‌ خود به شهری کوچک در ترکیه می‌رود؟

در نگاه اول، نشانه‌های زیادی دیده نمی‌شود که شهر آرام ایزنیک در ترکیه، در فاصله حدود دو ساعتی استانبول، روزگاری شهری باستانی بوده که مسیر تاریخ را تغییر داده است.

تنها نیم ساعت کافی است تا سرتاسر این شهر کوچک ۴۵ هزار نفری را با قدم زدن طی کنید و از خیابان‌های باریک و دل‌نشینی عبور کنید که بالکن‌ خانه‌هایش مملو از گل رز و پیچک است.

با عبور از این خیابان‌ها و رسیدن به ساحل دریاچه ایزنیک، در آن سوی شهر، باز هم نشانه چندانی دیده نمی‌شود که اینجا زمانی یکی از پایتخت‌های امپراتوری‌های بیزانس و عثمانی بوده است.

با این حال، این شهر که روزگاری نیقیه نام داشت، میزبان پاپ لئون چهاردهم، رهبر کلیسای کاتولیک، خواهد بود. این نخستین سفر خارجی او از زمان آغاز به کارش در ماه مه ۲۰۲۵ است.

هدف اصلی این سفر، حضور پاپ در مراسمی به همراه بارتولومیو یکم، بطریق (پاتریارک) قسطنطنیه، و دیگر رهبران مسیحی برای گرامی‌داشت هزار و هفتصدمین سالگرد برگزاری «شورای اول نیقیه» است که در سال ۳۲۵ میلادی برگزار شد.

این سفر در اصل به ابتکار پاپ فرانسیس برنامه‌ریزی شده بود که در ماه آوریل درگذشت. پس از مرگ او، برگزاری این مراسم به تعویق افتاد.

پاپ لئون چهاردهم در مصاحبه‌ای که در سپتامبر منتشر شد، گفت: «امروز یکی از عمیق‌ترین زخم‌های کلیسا این است که ما مسیحیان از یکدیگر جدا شده‌ایم.»

او گفت به ویژه از بزرگداشت شورای نیقیه حمایت می‌کند، چون آن را زمینه‌ای مشترک میان شاخه‌های مختلف مسیحیت می‌بیند.

لئون چهاردهم پنجمین پاپی است که به ترکیه سفر می‌کند. آمار رسمی از تعداد مسیحیان این کشور وجود ندارد، اما در گزارشی از وزارت خارجه آمریکا در سال ۲۰۲۳، که بر اساس خوداظهاری جوامع مسیحی تهیه شده، تعداد آنها ۱۵۰ هزار نفر برآورد شده است.

پاپ قرار است روز ۲۷ نوامبر در آنکارا با رجب طیب اردوغان، رئیس‌جمهوری ترکیه، دیدار کند و سپس روز ۲۸ نوامبر راهی ایزنیک شود.

اما چرا ایزنیک چنین جایگاهی برای مسیحیان دارد؟

نقطه عطف

پاسخ این سوال در قرن چهارم میلادی نهفته است، زمانی که «شورای اول نیقیه» تشکیل شد.

در آن زمان، امپراتوری روم از اسکاتلند تا دریای سرخ و از مراکش تا بیابان‌های سوریه، اردن و عراق امروزی گسترده بود.

در راس آن کنستانتین بزرگ، نخستین امپراتور مسیحی، قدرت را در دست داشت.

او جامع‌ترین حقوق قانونی را، از زمان مرگ عیسی مسیح یعنی سه قرن پیش از آن، به مسیحیان اعطا کرد و اجازه داد آشکارا عبادت کنند.

کنستانتین اول می‌خواست برای رفع اختلاف نظرهای اعتقادی، نشستی با روحانیون برگزار کند. شورای سال ۳۲۵ میلادی به نقطه عطفی در تاریخ روم و تاریخ مسیحیت تبدیل شد.

تورهان کاچار، تاریخ‌نگار در دانشگاه موغلا سیتکی کوچمان، به بخش ترکی بی‌بی‌سی گفت که روحانیون ابتدا تصمیم داشتند در آنکارای امروزی جمع شوند، اما کنستانتین در نامه‌ای به آن‌ها دستور داد که به نیقیه بروند.

به گفته کاچار، کنستانتین می‌خواست شخصا شورا را هدایت کند: «او از گردهمایی‌های پیشین کلیسا می‌دانست اگر اسقف‌ها به حال خود رها شوند، با هم درگیر خواهند شد.»

این تاریخ‌نگار می‌گوید کنستانتین با برگزاری شورای نیقیه، مذهب را به «ابزار دولت» تبدیل کرد: «وقتی اسقف‌ها به نیقیه رفتند، نمایندگان جوامع خود بودند، اما وقتی به شهرهایشان بازگشتند، نمایندگان دولت بودند.»

پائولو رافائله، رئیس صومعه کلیسای کاتولیک سنت استفان در استانبول، نیز باور دارد که این شورا زمانی برگزار شد که «کلیسا کار با دولت را آغاز کرد».

او به بی‌بی‌سی گفت که این شورا نقشی اساسی در تعریف باورهای بنیادین مسیحیت داشت و افزود که توافق درباره ماهیت عیسی مسیح در نیقیه حاصل شد.

در این شورا به روشنی اعلام شد که یک خدا وجود دارد که به صورت ازلی در سه ذات الهی تجلی پیدا می‌کند: پدر، پسر و روح‌القدس. همچنین «اعتقادنامه‌ای» برای تایید ارزش‌های بنیادین مسیحیت تدوین شد.

تثبیت الوهیت مسیح لحظه‌ای کلیدی در مقابله با «بدعت آریانی» بود که الوهیت عیسی را انکار می‌کرد.

پاپ لئون چهاردهم گفته است که جدال بر سر این دیدگاه‌ها «یکی از بزرگ‌ترین بحران‌های هزاره نخست تاریخ کلیسا» بود؛ موضوعی که اهمیت آن شورا را بیش از پیش برجسته می‌کند.

پائولو رافائله درباره دستاورد آن شورا می‌گوید: «برای ما مسیحیان، این درست در مرکز ایمان‌مان جای دارد.»

مکسیموس وگنوپولوس، اسقف کلیسای ارتدوکس یونانی، نیز تاکید می‌کند که آموزه‌های شورا همچنان اهمیت خود را حفظ کرده است.

به گفته او، ایزنیک برای مسیحیان سراسر جهان یک مرکز مقدس زیارتی محسوب می‌شود.

مخرج مشترک همه کلیساها

مراسم بزرگداشت هزار و هفتصدمین سالگرد شورا، فرصتی برای مسیحیان فراهم می‌کند تا نماد مهم جهانی بودن کلیسا را جشن بگیرند.

پروفسور کاچار یادآور می‌شود که زمان تشکیل شورای نیقیه، کلیساهای مسیحی هنوز به کاتولیک و ارتدوکس تقسیم نشده بودند و به همین دلیل این رویداد تاریخی از نظر رهبران معنوی امروز «سکویی برای وحدت» تلقی می‌شود.

اسقف مکسیموس وگنوپولوس، شورای اول نیقیه را «مخرج مشترک همه کلیساهای مسیحی، چه امروز و چه در گذشته، در بیان باورهایشان» توصیف می‌کند.

او تاکید می‌کند که سفر پاپ و مراسم گرامیداشت شورا، «میراث تاریخی و فرهنگی منطقه و ترکیه» را برجسته خواهد کرد.

این مراسم در نزدیکی محوطه باستانی کلیسای سنت نئوفیتوس برگزار خواهد شد که در کنار دریاچه واقع شده است.

مصطفی شاهین، استاد دانشگاه بورسا و سرپرست حفاری‌های باستان‌شناسی ایزنیک، می‌گوید این ساختمان ممکن است همان کلیسایی باشد که در منابع مذهبی از آن با عنوان «کلیسای پدران مقدس» یاد شده؛ نامی که به روحانیون شورای اول اشاره دارد.

به گفته او، اینجا یکی از مکان‌های احتمالی است که ممکن است ۱۷۰۰ سال پیش شورا در آن برگزار شده باشد.

باور عمومی بر این است که شورای اول، بیرون دیوارهای شهر و در کنار دریاچه تشکیل شد، اما تاکنون هیچ مدرکی در تایید این نظریه در حفاری‌ها پیدا نشده است.

پروفسور شاهین به بی‌بی‌سی گفت برآورد او این است که این کلیسا بعدها، در اواخر قرن چهارم، ساخته شده باشد و احتمالا در همان مکانی احداث شده که گمان می‌رود سنت نئوفیتوس اوایل همان قرن در جریان تلاش برای گسترش مسیحیت به دست رومیان کشته شده است.

او همچنین می‌گوید شورا ممکن است در یک کاخ امپراتوری برگزار شده باشد که هنوز کشف نشده است.

پاپ لئون چهاردهم در توضیح اهمیت این سفر، به جایگاه تاریخی و معنوی ایزنیک اشاره کرده و گفته است: «برخی در ابتدا دیداری میان بطریق بارتولومیو قسطنطنیه و من را در نظر داشتند. من درخواست کردم این دیدار در ایزنیک به فرصتی فراگیر تبدیل شود تا رهبران مسیحی از باورها یا جوامع گوناگون مسیحی دعوت شوند.»

«زیرا نیقیه با اعتقادنامه گره خورده است؛ از آن لحظاتی است که می‌توانیم پیش از هرگونه تقسیم‌بندی، اعلامیه‌ای مشترک از ایمان ارائه دهیم.»

پاپ لئون چهاردهم روز ۲۹ نوامبر برای حدود شش هزار نفر مراسم عشای ربانی برگزار خواهد کرد و یک روز بعد راهی لبنان می‌شود تا بخش بعدی سفرش را آغاز کند.