تلاش جهانی برای جلوگیری از تکرار تبعیض و «آپارتاید واکسن» دوران کرونا

چگونه کشورها می‌توانند در آینده در مبارزه با همه‌گیری‌های جهانی با یکدیگر همکاری بهتری داشته باشند و اطمینان حاصل کنند که با فقیرترین افراد و جوامع کم‌امکانات هم منصفانه رفتار خواهد شد؟

۱۹۴ عضو سازمان بهداشت جهانی وابسته به سازمان ملل متحد در مذاکراتی شرکت دارند که هدف آن تدوین یک پیمان جدید به منظور افزایش آمادگی برای رویارویی با چنین شرایطی است.

دکتر تدروس آدهانوم گبریسوس، رئیس سازمان بهداشت جهانی (WHO)، گفته است که در زمان شیوع کووید-۱۹، جهان با «آپارتاید واکسن» مواجه بود.

کشورهای در حال توسعه برای دستیابی به واکسنی که کشورهای ثروتمند خریداری کرده بودند، می‌کوشیدند در حالی که نزدیک به هفت میلیون نفر در سراسر جهان جان خود را در اثر ابتلای به این بیماری از دست دادند.

پیمان واکنش جهانی به همه‌گیری چیست؟

این پیمان یک سند قانونی و الزام‌آور خواهد بود، هرچند شکل و محتوای دقیق آن هنوز مورد توافق قرار نگرفته است.

سازمان جهانی بهداشت یک هیئت مذاکره‌کننده بین دولتی را برای تبادل نظر و تدوین پیش‌نویس این پیمان تشکیل داده است.

ترکیب این هیئت از نظر جغرافیایی متوازن است به این معنی که شش نماینده از برزیل، مصر، ژاپن، هلند، آفریقای جنوبی و تایلند رهبری مذاکرات را بر عهده دارند.

اعضای هیئت تا ۲۷ ماه مه ۲۰۲۴ مهلت دارند تا متن معاهده را برای بررسی و تایید وزیران بهداشت کشورهای عضو به مجمع جهانی بهداشت تسلیم کنند.

سازمان بهداشت جهانی قبلا قوانین‌الزام‌آور دیگری را تصویب کرده که به مقررات بین‌المللی بهداشت ( مورخ ۲۰۰۵) موسوم است. این قوانین شامل وظایف کشورهای مختلف در مواردی است که ممکن است شرایط تاثیرگذار بر بهداشت عمومی در داخل ماهیت برون‌مرزی بیابد و بر سایر کشورها تاثیر بگذارد.

این وظایف شامل اطلاع‌رسانی فوری به سازمان بهداشت جهانی برای اعلام وضعیت اضطراری بهداشتی و اتخاذ تمهیداتی در زمینه ارتباط تجاری و مسافرتی با خارج است.

این مقررات پس از شیوع بیماری سارس در چین در سال‌های ۲۰۰۲/۳ به تصویب رسید و هنوز برای همه‌گیری‌های منطقه‌ای مانند ابولا کاربرد دارد اما مشخص شده است که این مقررات برای مقابله با شیوع یک بیماری واگیردار در سطح جهانی ناکافی بوده است.

دستور کار این هیئت همچنین شامل تجدید نظر در مقررات فعلی در این زمینه است.

اختلاف نظر در سه موضوع اصلی

پیش‌نویس معاهده جدید در پی ارائه و دسترسی عادلانه‌تر کشورها به خدمات تشخیص، واکسیناسیون، تجهیزات حفاظت فردی و داروهای لازم برای مقابله با بیماری‌های همه‌گیر جهانی است.

دکتر ویروج تانگاچاروئنساتین، نایب رئیس دفتر هماهنگی مذاکرات از تایلند و نماینده کشورهای جنوب شرق آسیا، می‌گوید: «در زمان همه‌گیری کووید، کشورهای آفریقایی آخرین کشورهایی بودند که به واکسنی دسترسی پیدا کردند که کشورهای ثروتمند - یا شمال جهانی - تهیه کرده بودند».

او می‌گوید کشورهای «شمال جهانی» و «جنوب جهانی» در ارتباط با سه موضوع کلیدی با یکدیگر تفاوت دارند:

پاتنت‌های دارو

پیوتر کولچینسکی، مشاور اتحادیه اروپا در سازمان غیردولتی آکسفام، می‌گوید مذاکرات به بن‌بست رسیده است.

به گفته او: «به دلیل اتخاذ مواضع تند توسط اتحادیه اروپا و ایالات متحده، مذاکرات هیچ پیشرفتی نداشته است».

برخی از بزرگترین تولیدکنندگان دارو در جهان در کشورهای اتحادیه اروپا و آمریکا مستقر هستند.

دکتر کولچینسکی در مصاحبه با بی‌بی‌سی گفت: «این کشورها تاکید دارند که حق مالکیت معنوی سنگ‌بنای نوآوری در صنعت دارویی است اما در صورت لزوم، در مورد اقدامات قاطع جهت برداشتن موانع ثبت اختراع در داخل تردیدی به خود راه نمی‌دهند».

او می‌گوید دولت ایالات متحده به شرکت‌هایی مانند مدرنا اجازه داد تا در طول همه‌گیری کووید، تقریبا هر حق اختراعی را که می‌خواهد لغو کنند.

در همین حال، اتحادیه اروپا در حال حاضر در حال انجام اصلاحات اساسی در قوانین دارویی و ثبت اختراع است.

آقای کولچینسکی می‌افزاید، بازوی اجرایی اتحادیه اروپا، یعنی کمیسیون اروپا، مکانیسم صدور مجوز اجباری را پیشنهاد کرده است که طبق آن مجاز است در صورت بروز یک بیماری همه‌گیر حهانی در آینده، حق ثبت اختراع دارویی را در تمام ۲۷ کشور عضو معلق کند.

آقای کولچینسکی، که همچنین نمایندگی تشکلی جهانی به نام «ائتلاف مردمی برای واکسن» متشکل از بیش از ۱۰۰ گروه و شبکه را برعهده دارد، می‌گوید: «آنها می‌دانند که حقوق مالکیت معنوی می‌تواند مانع ایجاد کند، اما با اقدام برای رفع آن در مورد جنوب جهانی مخالف هستند.»

او معتقد است که این رویکرد به منزله معیاری دوگانه توسط کشورهای ثروتمند است و این کشورها را به «ریاکاری» متهم می‌کند.

کمیسیون اروپا، بازوی اجرایی اتحادیه اروپا که به نمایندگی از ۲۷ کشور عضو در مذاکرات بر سر این پیمان شرکت دارد، می‌گوید که هنوز «نگرانی‌های اساسی» دارد هرچند می‌افزاید که تا کنون اصلاحات صورت گرفته در متن پیش‌نویس باعث بهبود آن در برخی جنبه‌ها شده است.

سخنگوی کمیسیون اروپا در بیانیه‌ای گفته است: «ما با پیشنهاد بلندپروازانه خود برای ایجاد مراکز تولید منطقه‌ای و محلی واکسن در آفریقا برای استفاده آفریقاییان و همچنین گسترش این طرح به آمریکای جنوبی و آسیا، تعهد خود را نشان داده‌ایم».

این سخنگو افزوده است که اتحادیه اروپا و کشورهای عضو آن «رتبه اول» را در زمینه کمک به صندوق جهانی همه‌گیری کسب کرده‌اند.

با این حال، یک منبع ارشد شرکت‌کننده در گفتگوهای سازمان بهداشت جهانی می‌گوید علت عدم پیشرفت، تقسیم‌بندی بین "شمال جهانی" و "جنوب جهانی" نیست.

چین و هند نیز از بازیگران اصلی در این مذاکرات هستند، اما آیا باید آنها را شمال دانست، یا یا جنوب یا شرق؟

شرکت‌های غربی متعددی گفته‌اند که اگر رقبای آنها در چین به این پیمان بپیوندند، آنها هم آمادگی این کار را دارند.

چین و هند هر دو عضو یک گروه ۲۹ نفره به نام «گروه عدالت» در مذاکرات هستند. این گروه همچنین شامل برزیل، مصر، تایلند و اندونزی است.

اکثر اعضای این گروه می‌گویند که نیازهای کشورهای در حال توسعه باید در اولویت قرار گیرد، اما هند بر «تعریف صریح و نقش کشورهای توسعه یافته» تاکید دارد.

به اشتراک‌گذاری داده‌های پاتوژن

بر اساس مقررات موجود، کشورها باید هنگام شیوع بیماری‌های واگیر به سازمان بهداشت جهانی هشدار دهند و اطلاعات و داده‌های مربتط با شیوع بیماری را به اشتراک گذارند.

دکتر تانگاچاروئنساتین می‌گوید داده‌های پاتوژن (عامل بیماری‌زا) و توالی ژنتیکی یک بیماری برای ساخت کیت‌های آزمایش و تولید واکسن مقابله با آن جنبه حیاتی دارد.

او می‌افزاید که این اطلاعات «به طور رایگان در اختیار صنایع دارویی قرار می‌گیرد تا از آن آستفاده کنند».

کنوانسیون ملل متحد راجع به تنوع حیات (مورخ ۱۹۹۲) و پروتکل ناگویا مرتبط با آن (مورخ ۲۰۱۲) راجع به دسترسی و اشتراک منابع، حاکمیت کشورها بر منابع ژنتیکی را به رسمیت می‌شناسد و حاوی هیچگونه تعهد قانونی برای اشتراک‌گذاری این منابع حتی در شرایط اضطراری بهداشتی نیست.

دکتر تانگاچاروئنساتین در گفتگو با بی‌بی‌سی گفت: «صنایع دارویی به صورت رایگان به اطلاعات توالی ژنتیکی دسترسی پیدا می‌کنند، حتی اگر این اطلاعات طبق پروتکل ناگویا متعلق به یک کشور به خصوص باشد».

با این حال، فدراسیون بین‌المللی تولیدکنندگان و انجمن‌های دارویی (IFPMA) که گروه اصلی لابیگری صنایع دارویی است، این نظر را رد می‌کند.

این گروه در گزارشی می‌گوید اشتراک‌گذاری فوری داده‌های پاتوژن SARS-CoV -2 عامل اصلی سرعت بی‌سابقه در واکنش به شیوع کووید بود به نحوی که ظرف ۲۳۶ روز یک واکسن موثر تولید و عرضه شد و این یک رکورد در تولید واکسن محسوب می‌شود.

در بیانیه این گروه آمده است: «به طور کلی، شرایط یا مذاکرات مرتبط با خطر اشتراک پاتوژن باعث تاخیر قابل توجه در توسعه اقدامات متقابل پزشکی می‌شود و می‌تواند عواقبی وخیم برای سلامت عمومی در پی داشته باشد.»

سابقه آنفولانزا

دکتر تانگچاروئنساتین می گوید کشورهای ثروتمند باید سالانه کمک‌های مالی و دارو و تجهیزات مقابله با همه‌گیری‌ها در اختیار کشورهای کم درآمد قرار دهند.

برای این منظور، سابقه‌ای هم وجود دارد. در حال حاضر، تولیدکنندگان دارو در چارچوب برنامه آمادگی برای مقابله با همه‌گیری آنفولانزا (PIP) سالانه ۲۸ میلیون دلار به سازمان بهداشت جهانی کمک می‌کنند.

این پول برای ظرفیت‌سازی و آمادگی جهت بروز واکنش در جریان بروز بیماری همه‌گیر کنار گذاشته می‌شود.

سازمان بهداشت جهانی به حدود ۱۰ درصد از تولید جهانی واکسن دسترسی فوری دارد و می‌تواند واکسن مورد نیاز را به سرعت در اختیار کشورهای در حال توسعه نیازمند قرار دهد.

این سازمان می‌خواهد همین مکانیسم را برای تمام همه‌گیری‌ها در آینده ایجاد کند.

پیش‌نویس فعلی پیمان پیشنهاد می‌کند که سازمان بهداشت جهانی به ۲۰ درصد از محصولات مرتبط با بیماری‌های همه‌گیر - از جمله امکانات تشخیص، واکسن، تجهیزات حفاظت فردی و داروهای درمانی- دسترسی بلادرنگ داشته باشد تا بتواند توزیع عادلانه را امکان‌پذیر سازد.

دکتر ویروج تانگاچاروئنساتین می‌گوید: «ما ۱۰٪ را به عنوان کمک مالی و ۱۰٪ را برای عرضه به قیمت‌های مقرون به صرفه پیشنهاد می‌کنیم تا سازمان بهداشت جهانی بتواند این اقلام را در اختیار کشورهای کم‌درآمد قرار دهد.»

او می‌افزاید: «به این ترتیب، همه کشورها - چه غنی و چه فقیر - به طور همزمان به واکسن دسترسی خواهند داشت.»

با این حال، یک عضو ارشد شرکت‌کننده در این مذاکرات می‌گوید بعید است که کشورهای ثروتمند موافقت کنند که در میانه شیوع یک بیماری همه‌گیر، این مقدار واکسن‌ را برای استفاده فوری سازمان بهداشت جهانی «کنار بگذارند».

به گفته او، «اتحادیه اروپا، ایالات متحده و بریتانیا احساس می‌کنند که در چنان شرایطی، سیاستمداران حاضر نیستند متعهد شوند که ۱۰ درصد، ۱۵ درصد یا هر درصدی از واکسن را به جای استفاده داخلی به دیگران بدهند.»

توافق می‌شود یا نمی‌شود؟

در ارتباط با وضعیت ساکنان کشورهای در حال توسعه که در آنها سطح مراقبت‌های بهداشتی در آنها در حال حاضر محدود است، بعید است همه کشورها به زودی در مورد نحوه برخورد با همه‌گیری‌های جهانی بعدی به توافق برسند.

آگری آلوسو، مدیر بخش آفریقای شبکه اقدام همه‌گیر است. این شبکه از ۳۵۰ فرد و گروه‌های جامعه مدنی تشکیل یافته است که در زمنیه آماد‌سازی کشورهای در حال توسعه در برابر شیوع بیماری‌های عفونی، فعالیت دارند.

او می‌پرسد: «چگونه باید از وضعیت موجود عبور کنیم؟ برخی نقاط در جهان است که در آنها مردم تقریبا هیچ چیز برای محافظت از خود در برابر بیماری‌های همه‌گیر ندارند.»

اما یکی از مذاکره‌کنندگان ارشد در مذاکرات سازمان بهداشت جهانی معتقد است که در هر حال، هر توافقی بهتر از نرسیدن به توافق است.

او می‌گوید: «شاید لازم نباشد در همان روز اول، همه چیز به شکل مطلوب باشد اما باید از جایی شروع کرد و من فکر می‌کنم همه متقاعد شده‌اند که ما باید در ماه مه به توافقی دست یابیم، البته ممکن است این توافق کامل نباشد، اما می‌توانیم از آنجا به بعد، برای بهبود آن کار کنیم.»