این لویه جرگه که در ماه جون سال 2002 میلادی برگزار شد، راه را برای اجرای موافقتنامه های کنفرانس بن باز کرد و حاصل آن ایجاد دولت انتقالی و سپس دولت منتخب، پارلمان و تصویب قانون اساسی جدید بود.

پنجسال بعد، اعضای این جرگه به این رویداد چگونه نگاه می کنند:

مسعوده جلال

"در ابتدا بعد از ایجاد اداره موقت همه شاهد هستیم که امیدها به وجود آمده بود.

مردم افغانستان خیلی خوش بودند و حس می کردند که به مشکلات تاریخی شان پایان داده می شود.

اما در لویه جرگه اظطراری، بعدا وعده ها عملی نشد. مردم افغانستان نمی خواستند که زورمندان و چماق بدستان در قدرت سیاسی سهیم باشند مردم می خواستند قدرت به مردم انتقال کند همه اینگونه نشد.

با انتخابات ریاست جمهوری مردم دوباره امیدوار شدند که حکومت مردمی روی کار خواهد شد اما متاسفانه ما حالا هم شاهد هستیم که قدرت اصلی و سیاسی هنوز هم به دست زورمندان است.

هنوز اسلحه به درستی جمع آوری نشده و هنوز نا امنی ها وجود دارد. در کنار این، دولت نخواست احزاب ملی در کنارش ایجاد شود چون این کار را یک نوع وسیله فشار تلقی می کرد، نخواست زنان رشد لازم کنند چون از این می ترسید که مبادا زنان خواستار سهم بیشتر در نظام دولتی شوند.

با این همه با همکاری جامعه جهانی افغانستان دستاوردهای دارد که از آنجمله برگزاری انتخابات پارلمانی و ریاست جمهوری بود. مردم آمدند به پای صندوق ها رای دادند.

حالا ما یک رییس جمهور منتخب داریم. چندین رسانه های خصوصی داریم که برنامه پخش می کنند. زنان در زمان حاکمیت طالبان اجازه بیرون شدن از خانه را نداشتند اما حالا در ادارات دولتی و دفاتر داخلی و خارجی کار می کنند".

حفیظ منصور

تعیین رییس دولت انتقالی.
تعیین نوع نظام سیاسی.
تعیین پست های کلیدی و مسئولین آن.

برعلاوه این سه اصل اقدامات دیگری نیز صورت پذیرفت:

برگزاری لویه جرگه در وقت معین آن بعد از ۲۵ سال جنگ در راستای صلح یک گام به پیش بود.
ماهیت سنتی لویه جرگه از میان رفت و برای اولین بار اعضای آن به گونه نسبتا انتخابی تعیین شدند.
آمدن نمایندگان از ولایات این جرگه بر اساس نفوس گرد یک گام مثبت بود.
پست ریاست دوره انتقالی به رای گذاشته شد و یک زن نیز در جمع نامزدها بود.
نوع نظام سیاسی به دلیل جلوگیری از روی کار آمدن نظام شاهی به رای گیری گذاشته نشد.
شاه سابق در اثر کوشش های زلمی خلیلزاد (سفیر سابق آمریکا در افغانستان) از نامزد شدن منصرف شد.
ربانی بر اساس وعده های جامعه جهانی از نامزدی خود به نفع کرزی گذشت.
پست های کلیدی در اجلاس عمومی جرگه مشخص نشد که خود تخلف از توافقنامه بن بود."

اسماعیل قاسمیار

این جرگه از لحاظ کمیت، ترکیب، حساسیت زمانی و اهمیت سیاسی در تاریخ افغانستان کم نظیر بود.

در این جرگه مطابق به موافقتنامه بن، به اداره انتقالی شکل و محتوا داد. رییس این اداره را انتخاب کرد و به دولت هویت حقوقی داده و جایگاه آن را در صحنه بین المللی تقویت کرد.

در روشنایی لویه جرگه اضطراری و توافقنامه بن لویه جرگه قانون اساسی برگزار شد. در این جرگه قانون اساسی به عنوان میثاق ارزشمند ملی تصویب شد. به دنبال آن رییس جمهور و پارلمان کشور با برگزاری انتخابات جداگانه انتخاب شدند.

اما این پنج سال با کاستی های هم گام بوده است که عبارتند از:

کم رنگ شدن روحیه همبستگی.
نقض حقوق اساسی مردم و عملی نشدن آنچه در مورد حقوق اساسی مردم و حقوق زنان در قانون اساسی آمده است.
کمک های جامعه جهانی برای بازسازی افغانستان توسط یک عده شکارچیان به نام متخصص حیف و میل شده و در زندگی روزمره مردم تاثیر نداشته است.
در عرصه فرهنگی با وجود ایجاد و پرورش کانون های فرهنگی و مدنی، عده به سبب فقر و بی کاری به فرهنگ خطرناک فساد اخلاقی حتی خود فروشی روی آورده اند.
وضعیت امنیتی با وجود حضور نیروهای ناتو و سربازان جامعه جهانی، از مدتی به این سو با گذشت هر روز رو به وخامت می گذارد.
در عرصه اقتصادی: بدبختانه سیستم اقتصادی بازار آزاد که در قانون اساسی آمده است با توجه به مساعد نبودن شرایط و زمینه تطبیق اقتصاد بازار آزاد زندگی روزمره مردم با مشکلات جدی مواجه شده است، شمار افراد بیکار افزایش یافته است. به همین دلیل فساد اداری طی یک روند پیشرو و سیتماتیک رشد کرده است".

عارفه عمرلور

بیشتر نماینده های مناطق پشتون نشین، این خواست را مطرح می کردند که باید زبان پشتو شامل نصاب تعلیمی کابل هم شامل شود و هر کس هم حق داشته باشد که حداقل بتواند تعلیمات ابتدایی را به زبان مادری خود فرا گیرد. اما تا حالا در این مورد هیچ اقدام عملی نشده است. اما شماری دیگر از فیصله ها عملی شد، چون برگزاری انتخابات ریاست جمهوری و پارلمانی.

موضوع بعدی این بود که باید انتخابات اعضای دولتی بر اساس اهلیت و شایستگی شان صورت گیرد که نمی دانم این اصل تا کدام حد پیاده شده است اما معلوم است که به اندازه ای که تعهد شده بود، در این راستا کار نشده است. تعهد دیگر این بود که باید زندگی زنان افغان بهتر شود اما حالا تا جایی که اطلاع داریم، وضعیت زنان و دختران افغان به جای بهبود، بد تر شده است".