BBC Persian

تاریخچه سازمانهای غیردولتی در افغانستان به سالهای هشتاد میلادی یا 1359 – 1360 هجری شمسی برمی گردد. بعد از اشغال کشور به دست شوروی سابق، مردم افغانستان جنگ مقاومت را علیه آنان آغاز نمودند، قیام های سراسر کشور نیروهای اشغالگر و نیز دست نشانده هایشان در کابل را نگران ساخته بود. در این جریان رقیبان سیاسی شوروی و همچنین سازمانهای رفاهی بین المللی برآمدند تا از جنبش های خودبخودی افغانستان حمایت کنند.

در همین حال، سازمانهای خیریه ای چون داکتران بدون مرز(یا ام اس اف)، پاملرنه (یا کئیر انترنیشنل)، صلیب سرخ (هلال احمر) و امثالهم از اولین سازمانهایی بودند که به افغانستان آمدند.

این سازمانها به صورت عموم در روستا ها و اطراف کشور آنجا که مجاهدین بسر می بردند، حضور داشتند و گروههای مختلف مجاهدین را کمک می کردند. ولی در مناطق تحت اشغال دولت چنین گروههایی اجازه فعالیت نداشتند.

بعد از خروج روسها و آغاز جنگهای داخلی در کشور فعالیت سازمانهای غیردولتی دامنه گسترده تری گرفت. وجود فاجعه انسانی، ویرانی بیسابقه شهرها، بخصوص شهر کابل، خشونت های بیسابقه علیه زنان توسط نیروهای مسلح درگیر در جنگ ها وغیره همه دلایلی اند دال بر نیاز مبرم به وجود و فعال شدن بیشتر این نهاد ها در افغانستان.

مرکزیت عده زیادی ازین سازمانها در شهر پیشاور پاکستان بود و از آنجا فعالیت های داخل کشور را تنظیم می کردند. این سازمانها برعلاوه کار و فعالیت شان در داخل کشور برای مهاجرین مقیم در پاکستان نیز خدماتی انجام می دادند (که عده خیلی کمی از آنان تا هنوز این خدمات را ادامه داده اند).

سازمانهای غیردولتی مذکور به مثابه نهادهای فعال جامعه مدنی در شرایط حاکمیت طالبان نیز به فعالیت های خویش ادامه دادند. آنان موفق شدند شیوه ها و راهکارهایی را پیش گیرند تا هم بتوانند به کارهای رفاهی و انکشافی ادامه دهند و از سویی با تهدید طالبان هم مواجه نشوند.

همچنين، عده ای ازین سازمانها به شکل غیرعلنی نیز به فعالیت های شان در دوران طالبان ادامه دادند. چنین نهادها عمدتا نهادهای زنان بودند که به لحاظ محدودیت های طالبان رسما اجازه فعالیت نداشتند.

بعد از حوادث 11 سپتامبر و سقوط طالبان یگانه نیروی پیشرو و فعالی که در پروسه صلح و بازسازی کشور مطرح بود، همین سازمانها و نهادهای مدنی بودند که دولت نو تاسیس و همچنین جامعه بین المللی برایشان اهمیتی زیادی قائل بودند.

اعضای این نهاد ها بودند که تجربه عملی فراوان و شناخت دقیق از مشکلات و چالش های موجود در سایر نقاط کشور داشتند. و البته نیروهای مقابل جامعه مدنی، یا تکنوکراتهایی بودند که از غرب تازه بازگشته و معلومات مشخصی در زمینه نداشتند و یا اینکه نیروهای درگیر در جنگ بودند که مهارت و تجربه بیشتر در ویرانی و جنگها داشتند تا بازسازی کشورشان.

عده ای از اعضای همین سازمانهای غیردولتی در سمت وزرای کابینه حاضر فعالیت دارند که کوشش های آنان برای آبادانی و توسعه کشور قابل ملاحظه است.

به علت کم تجربه بودن دولت انتقالی، قسمت هنگفتی از کمک های وعده شده به افغانستان در اختیار سازمانهای غیردولتی قرار گرفت و این باعث شد که تعداد این نهادها به یکبارگی از دوصد سازمان به دوهزار و یا بیشتر برسد.

تقریبا در هر گوشه و کنار کابل و سایر شهر های مهم لوحه (تابلو) های این سازمانها به چشم می خورد. اما به علت امتیازات خاص برای این سازمانها حتی آنانی که تعهدات غیرانتفاعی نداشتند و بیشتر برنامه های قراردادی و یا تجارتی داشتند نیز جزو این سازمانها خود را شمرده و باعث پراکندگی و سوتفاهم های زیادی شده اند.

برای درک روشنتر موضوع باید یک سری فعالیت های سازمانهای جامعه مدنی در افغانستان را مرور کرد. این نهاد ها برعلاوه خدمات آموزشی از جمله آموزش کودکان، زنان و دختران بازمانده از تحصیل، خدمات صحی (بهداشتی) و نیز خدمات کارگزاری برای زنان، در موضوعات مهم سرنوشت کشورشان نیز نقش برازنده و فعالی داشته اند.

به طور مثال این سازمانها در پروسه تدوین قانون اساسی و نیز در پروسه انتخابات مسئولیت آگاهی عامه را بدوش داشتند و موفق شدند که به دور دست ترین نقاط کشور خود را رسانیده و مردم را از جریان این پروسه ها آگاه سازند.

البته باید یاد آور شد که بعلت تنازعات و مشکلات موجود در کشور برای اکثر گروهها و احزاب سیاسی امکانات کار کردن بمراتب مشکل تر از این نهادهاست، زیرا شرایط جنگی مردم افغانستان را نسبت به مسایل سیاسی حساس تر ساخته است. و بنا برين برنامه آگاهی عامه را از زبان آنانی که بستگی به هیچ جریان سیاسی یا نظامی و حزبی ندارند، بهتر می دانند تا برعکس.

درین اواخر موضوع حسابدهی و شفافیت این سازمانهای غیردولتی بشدت زیر سوال رفته و بحث ها و تبصره هایی را بوجود آورده است که تا حدودی ضرورت و نیاز جامعه افغانستان به سازمانهای غیردولتی را به مخاطره انداخته است.

به طور مثال وزارت پلان و برنامه ریزی کشور پیوسته به تشویق عده ای از سازمانهای بزرگ غیردولتی پرداخته که گویا "هر چه زودتر افغانستان را ترک کنند، مردم خیلی به خوشی ازایشان استقبال خواهد کرد"! این سخنان را یکی از افراد کلیدی وزارت مذکور طی مصاحبه ای بيان می کند که به ارتباط حمله ای در بدخشان نسبت به دو سازمان غیردولتی با او انجام شده بود.

از سویی هم عده ای از سازمان های مذکور به علت عدم تجربه از يک سو و امکانات خیلی زیادی که در اختیارشان گذاشته می شود از سوی ديگر، اشتباهاتی نیز در کارهایشان رخ می دهد. اين به نوبه خود باعث عکس العمل شدید جوامع افغان گردیده و مردم شکایاتی از اینان می کنند.

در بعضی موارد عدم هماهنگی بین فعالیت های موسسات مذکور و دولت نیز مورد ایراد است. به طور نمونه یکی از موسساتی که دارای صدها مرکز آموزشی در افغانستان است، اصلا تا حال نتوانسته است وزارت معارف کشور را از جریان کارهایش مطلع سازد و این خود یکی از چالش ها برای هر دو جانب بشمار می رود.

در حال حاضر مشکل از يک طرف آن است که پراکندگی و عدم استفاده از استاندارد یا معیارهای بین المللی توسط سازمانهای غیردولتی افغانستان باعث نگرانی و احساس سوء از طرف مردم و جوامع افغان می شود و از ديگر سو ظرفیت تشکیلات دولتی جهت هماهنگ سازی و تنظیم بیشتر و شفاف تر این فعالیت ها و خدمات اجتماعی پايين است.