چرا این همه زلزله ویرانگر در افغانستان رخ می‌دهد؟

بر اثر زمین‌لرزه هفته پیش در شرق افغانستان دستکم یک هزار نفر کشته و سه هزار نفر هم مجروح شده‌اند. در این رویداد که در ولایت کوهستانی پکتیکا روی داد، صدها خانه هم ویران شد.

این مرگبارترین زمین‌لرزه‌ای است که در دو دهه اخیر افغانستان را لرزانده است.

چرا این همه زلزله در افغانستان رخ می‌دهد؟

زمین‌لرزه زمانی اتفاق می‌افتد که حرکتی ناگهانی در امتداد صفحات تکتونیکی که سطح زمین را تشکیل می‌دهند صورت بگیرد. به این ترتیب، شکستگی‌هایی که خطوط گسل نامیده می‌شوند در محل برخورد این صفحات رخ می‌دهند.

افغانستان بسیار مستعد زلزله است چرا که بر روی شماری از خطوط گسل قرار دارد که در آن صفحات تکتونیکی هند و اوراسیا به هم می‌رسند.

تنها در دو هفته گذشته، ۱۰ مورد زمین‌لرزه متوسط در داخل و اطراف افغانستان به بزرگی ۴ و بیشتر رخ داده است.

همچنین در سال گذشته، ۲۱۹ زمین لرزه خفیف به بزرگی ۱/۵ تا ۴ روی داده است.

چرا زلزله اخیر چنین مرگبار بود؟

این زلزله نتیجه فشار برخورد صفحات هند و اوراسیا بود. به گفته سازمان زمین‌شناسی ایالات متحده آمریکا، بزرگی آن ۵/۹ بود.

به گفته آژانس مدیریت اضطراری فدرال ایالات متحده آمریکا، این رقم تقریبا معادل ۴۷۵۰۰۰ تن تی‌اِن‌تی انرژی، یا ۳۷ برابر انرژی آزادشده از بمب اتمی پرتاب‌شده در هیروشیما است.

این زمین لرزه‌ها تا فاصله ۵۰۰ کیلومتری در پاکستان و هند هم احساس شدند.

با توجه به اندازه‌گیری‌های سازمان زمین‌شناسی ایالات متحده آمریکا، یکی از دلایلی که باعث شد تا این زلزله تا این حد مخرب باشد این بود که در ۱۰ کیلومتری (۶ مایلی) زیر سطح زمین رخ داد.

دکتر برایان باپتی، لرزه‌شناس مرکز زمین‌شناسی بریتانیا، می‌گوید: «این بخش از افغانستان شامل دامنه‌های هیمالیا است.»

«در اینجا، صفحات تکتونیکی مستقیما با هم برخورد نمی‌کنند، بلکه تا حدی از کنار یکدیگر می‌لغزند. نتیجه این می‌شود که زمین‌لرزه‌ها در این منطقه کم‌عمق‌تر هستند و بنابراین لرزش خیلی نزدیک به سطح زمین است.»

«این زمین‌لرزه فقط یک زلزله متوسط بود، اما از نظر تاثیر بسیار مخرب بود.»

چه زمین‌لرزه‌های دیگری در افغانستان رخ داده است؟

دفتر هماهنگی امور بشردوستانه سازمان ملل متحد گزارش می‌دهد که در دهه گذشته بیش از ۷۰۰۰ نفر در اثر زلزله در افغانستان کشته شده‌اند. در این کشور سالانه به طور متوسط ۵۶۰ نفر بر اثر زلزله جان خود را از دست می‌دهند.

اخیرا در ماه ژانویه سال جاری، زمین‌لرزه‌های متوالی در غرب این کشور ۲۰ نفر را کشت و صدها خانه را ویران کرد.

زلزله سال ۲۰۱۵ هندوکش به بزرگی ۷/۵ ریشتر جان ۳۹۹ را گرفت. این زمین‌لرزه در ۱۴۰۰ کیلومتری (۸۷۰ مایلی) تا استان سین‌کیانگ در چین هم احساس شد.

در مارس ۲۰۰۲، دو زمین‌لرزه پی‌درپی در کوه‌های هندوکش بیش از ۱۱۰۰ کشته برجای گذاشت.

در زمین‌لرزه ماه مه ۱۹۹۸، در استان‌های تخار و بدخشان در شمال افغانستان حدود ۴۰۰۰ نفر کشته شدند، نزدیک به ۱۰۰ روستا و ۱۶۰۰۰ خانه ویران شدند یا آسیب دیدند، و ۴۵۰۰۰ نفر بی‌خانمان شدند.

زلزله‌ای که در فوریه ۱۹۹۸ در همین منطقه در شمال کشور رخ داد، جان ۴۰۰۰ نفر را گرفت و ۱۵۰۰۰ نفر را هم بی‌خانمان کرد.

چرا زمین‌لرزه‌ها بخصوص در افغانستان چنین آسیب می‌زنند؟

دکتر برایان باپتی می‌گوید که ژاپن و کشورهای آمریکای جنوبی بیشتر از افغانستان زمین‌لرزه دارند؛ «با این حال، افغانستان به‌ویژه آسیب‌پذیر است، چرا که ساختمان‌های آنجا در برابر زلزله مقاوم نیستند. خانه‌ها آنجا از چوب و خشت - نوعی آجر گلی - یا از بتن ضعیف ساخته می‌شوند.»

یکی از دلایل دیگر خسارات زیاد ناشی از زمین‌لرزه‌ها در مناطق کوهستانی افغانستان، آسیب‌های ناشی از رانش زمین است که در پی زلزله روی می‌دهد.

رانش زمین می‌تواند خانه‌ها را در روستاهای کوهستانی درهم بکوبد، رودخانه‌ها را مسدود کند و باعث سیل گسترده شود.

گاهی چند روز طول می‌کشد تا خبر وقوع فاجعه زلزله به گوش مسئولان در کشور برسد.

رانش زمین می‌تواند جاده‌ها را ببندد که رساندن نیروهای امدادی و تجهیزات به مناطق دورافتاده کوهستانی را دشوار می‌کند.

تلاش‌های امداد و نجات هم اغلب به دلیل شرایط جوی بد مانند باران، برف، مه و سرمای شدید با مشکل مواجه می‌شوند.

سازمان ملل می‌گوید زلزله هفته گذشته افغانستان در زمان بدی روی داد.

در بیانیه این سازمان آمده است: «افغانستان در حال گذر از یک بحران انسانی وخیم است و حدود ۳/۵ میلیون نفر در داخل کشور آواره شده‌اند. میلیون‌ها نفر دیگر هم در بحبوحه افزایش سطح فقر و گرسنگی برای زنده ماندن در تقلا هستند.»