خروج یا دوام حضور: مخمصه متناقض ناتو در افغانستان

ینس استولتنبرگ، دبیر کل ناتو، در نشست‌های خبری‌اش در جریان اجلاس وزرای دفاع این سازمان در بروکسل که دیروز پایان یافت، چند بار تاکید کرد که حضور یا خروج این سازمان در افغانستان «وابسته به شرایط» است. براساس توافقنامه میان طالبان و آمریکایی‌ها، اول ماه می به عنوان مهلت خروج نیروهای خارجی از افغانستان تعیین شده است. دبیر کل ناتو، در نشست خبری‌اش در تاریخ ۱۷ فبروری/فوریه، با اشاره به این توافق و مهلت خروج به شکل تلویحی گفت که وعده خروج با درنظرداشت شرایط داده شده و این که «بخش عمده‌ای نیروهای خارجی که در افغانستان حضور دارند، آمریکایی نیستند.»

با این‌حال، او در نشست خبری بعدی‌اش در تاریخ ۱۸ فبروری، در پاسخ به سوالی در همین رابطه گفت که «در این مقطع هیچ گونه تصمیم نهایی در مورد آینده حضور نیروهایمان در افغانستان نگرفته‌ایم» و این‌که «با نزدیک شدن تاریخ مهلت اول ماه مه، در طول چند هفته آینده اعضا و متحدان ناتو با هم درمورد آینده حضورشان در افغانستان مشوره و هماهنگی خواهند کرد.»

آقای استولتنبرگ البته چند بار به این موضوع اشاره کرد که طالبان باید با کاهش خشونت‌ها نشان دهند که به روند صلح پایبند هستند.

ولی به نظر می‌رسد در این باره که آیا مهلتی که آمریکایی‌ها و طالبان برای خروج نیروهای خارجی از افغانستان تعیین کرده‌اند، شامل صرفا نیروهای ایالات متحده است یا همه نیروهای خارجی، سردرگمی وجود دارد. نه مقامات آمریکایی و نه مقامات ناتو، تاکنون در این مورد خاص اظهار نظر صریحی نداشته‌اند و فقط تاکید کرده‌اند که خروج آمریکایی با مشوره ناتو و اعضای آن انجام خواهد شد. اما بررسی اظهارات طالبان این‌طور تداعی می‌کند که گویا آن‌ها انتظار دارند همه نیروهای اروپایی تحت امر ناتو در افغانستان نیز همزمان با آمریکایی‌ها در تاریخ اول می از افغانستان خارج شوند.

از نظر ساختار ماموریت، نیروهای فعلی آمریکا، همانند نیروهای سایر کشورها در قالب ماموریت ناتو در افغانستان حضور دارند و تحت فرماندهی ناتو در ماموریت حمایت قاطع هستند. هر کدام از کشورهای عضو ناتو می‌توانند از این ائتلاف خارج شوند، همانطور که کانادا در مارچ ۲۰۱۴ همه نیروهای خود را از افغانستان خارج کرد.

ولی توافق طالبان با آمریکایی‌ها به عنوان یکی از اعضای این ائتلاف است. ناتو به عنوان نهاد رهبری‌کننده ماموریت حمایت قاطع در هیچ کدام از مراحل مذاکرات و توافق نقشی نداشت و اکنون در وضعیتی قرار گرفته که ناچار است تابع سیاست‌های یکی از اعضای ائتلاف خود باشد. هرچند، همه کشورهای عضو ناتو هم خواهان خروج هرچه سریع‌تر از افغانستان هستند، اما به این معنا نیست که درباره نحوهٔ خروج لزوما با آمریکایی‌ها موافق هستند.

بنابراین، به نظر نمی‌رسد که اظهارات دبیرکل ناتو مبنی بر این‌که خروج ناتو «وابسته به شرایط» افغانستان خواهد بود، عملی باشد. از فحوای کلام آقای استولتنبرگ این‌طور برمی‌آید که شرایط مورد نظر او یکی آن است که طالبان خشونت‌ها را کاهش داده باشند و تعهد خود به روند صلح را نشان دهند، و دیگری این‌که طالبان همه ارتباطات خود را با گروه‌های تروریستی بین‌المللی قطع کرده‌ باشند و نیز هدف غایی این شرایط، با تکیه بر اظهارات دبیرکل ،این است که اطمینان حاصل شود که افغانستان بار دیگر به پناهگاه گروه‌های تروریستی تبدیل نخواهد شد و امنیت غرب و کشورهای عضو ناتو را به مخاطره نخواهند انداخت.

سایر اهداف اولیه ماموریت نیروهای خارجی، از جمله تحکیم دموکراسی، حفاظت از حقوق بشر و آزادی بیان، و حتی نوع حکومت آینده افغانستان به نظر نمی‌رسد در شرایط فعلی دغدغه ناتو و آمریکایی‌ها باشد.

اما وضعیت به گونه‌ای است که نه طالبان تضمین می‌کنند که شرایط مورد نظر دبیر کل ناتو را عملی خواهند کرد و نه ناتو اهرم فشاری برای عملی شدن این شرایط دارد. تنها اقدامی که ناتو می‌تواند در عمل به آن متوسل شود، این است که بر حضور ناتو، پس از خروج آمریکایی‌ها از افغانستان، تا زمانی که طالبان شرایط یادشده را عملی کنند، اصرار کند. اشاره تلویحی استولتنبرگ در نشست خبری‌اش در تاریخ هفدهم فبروری به این‌که بخشی عمده‌ای از نیروهای خارجی در افغانستان امریکایی نیستند، کم‌وبیش به همین موضوع اشاره داشت.

اما این کار در عمل می‌تواند منجر به افزایش خشونت‌ها از سوی طالبان به بهانهٔ دوام حضور نیروهای خارجی در افغانستان شود. طالبان در ماه‌های گذشته نشان داده‌اند که با هدف وارد کردن فشار بر ناتو و آمریکایی‌ها در افغانستان نیازی ندارند که به نیروهای این کشورها (که تحت حفاظت شدید قرار دارند) حمله کنند. آن‌ها می‌دانند که این هدف آن‌ها با حملات مرگبار بر ضد شهروندان عادی، روزنامه‌نگاران، فعالان جامعه مدنی و نیروهای افغان نیز تامین می‌شود.

هرچند گروه طالبان پیوسته دخالت در حملات هدفمند ماه‌های اخیر در افغانستان را که نگرانی‌های گسترده در این کشور به وجود آورده، رد کرده و در مواردی محکوم کرده است.

اما دولت افغانستان، آمریکا و کشورهای عضو ناتو این گروه را عامل این حملات می‌دانند.

از این‌رو، در شرایط فعلی به نظر نمی‌رسد ناتو و اعضای آن راهی به جز تبعیت از سیاست خروج آمریکایی‌ها داشته باشند، حتی اگر هیچ نشانه‌ای نباشد که طالبان خشونت‌ها را کاهش خواهند داد و به روند صلح پایبند خواهند بود، و ارتباط خود را با گروه‌های تروریستی بین‌المللی قطع خواهند کرد. در نتیجه هیچ تضمین روشنی (به جز وعده طالبان به آمریکایی‌ها) وجود ندارد که افغانستان بار دیگر به پناهگاه تروریست‌ها بدل نخواهد شد و امنیت جهان را به مخاطره نخواهند داد.

با این‌همه، لوید آستین، وزیر دفاع آمریکا به ناتو و اعضای آن اطمینان داده که خروج نیروهای آن کشور از افغانستان عجولانه و بی‌نظم نخواهد بود. وزارت دفاع آمریکا گفته که دولت جدید بایدن در حال بررسی کامل شرایط توافقنامه صلح میان آمریکایی‌ها و طالبان است. بنابراین، هنوز این احتمال وجود دارد که دولت جدید آمریکا با هدف ایجاد شرایطی مطلوب‌تر برای خروج افغانستان، استراتژی خود را در کوتاه‌مدت تغییر دهد.

وضعیت ناتو در افغانستان یک مخمصه متناقض و یک مثال خوب از عبارت Catch ۲۲ در زبان انگلیسی است؛ وضعیتی پیچیده که در آن هر انتخابی می‌تواند شرایط را پپچیده‌تر سازد.