'جنگ نیابتی'؛ طالبان و فاطمیون با ایران علیه آمریکا می‌جنگند؟

در افغانستان بلافاصله پس از کشته‌شدن قاسم سلیمانی، فرمانده نیروی قدس سپاه پاسداران ایران در عراق و جانشینی اسماعیل قاآنی به فرماندهی سپاه قدس این موضوع مطرح شده است که آیا آتشی که در بغداد افروخته شد، دامن کابل را خواهد گرفت؟

حالا مهم‌ترین سئوال این است که ایران چگونه به حمله آمریکا پاسخ می‌‎دهد؟

تا این‌جا مقام‌های جمهوری اسلامی بر دو نکته تاکید کرده‌اند؛ یکی این‌که "پاسخ اقدام نظامی، اقدامی نظامی است" و "انتقام سختی در انتظار آمریکاست."

کارشناسان سیاسی و امنیتی موارد متفاوتی را پیش‌بینی کرده‌اند که ایران بر اساس آن‌‌ها به آمریکا واکنش نشان خواهد داد؛ از جمله استفاده از گروه‌های شبه‌نظامی‌ در یک جنگ نیابتی در کشورهای منطقه. همینجاست که پای نگرانی دولت و مردم افغانستان به میدان تنش آمریکا و ایران کشیده می‌شود.

بی‌طرفی عملی است؟

به هر حال بسیاری نگران هستند که مبادا تنش بین ایران و آمریکا دودش به چشم افغانستان برود. واکنش مقام‌های دولت افغانستان به گونه‌ای بوده که هم لعل به‌ دست آید و هم دل یار نرنجد.

محمد اشرف‌غنی، رئیس جمهوری برای اطمینان ایران گفت که "از خاک افغانستان علیه هیچ کشوری استفاده نخواهد شد". قبول این صحبت آقای غنی و عملی‌کردن آن کار آسانی نیست. آمریکا بارها آن کاری را کرده که خواسته است.

در همان روز کشتن قاسم سلیمانی، فرماندهی مرکزی نیروهای آمریکا-سنتکام در توئیتر از "پرواز و سوختگیری هواپیمای ای-۱۰ نیروی هوایی آمریکا در شرق افغانستان در پشتیبانی از نیروهای ائتلاف و ثبات منطقه تحت پوشش فرماندهی مرکزی (سنتکام) خبر داده است. حوزه تحت پوشش سنتکام بیشتر خاورمیانه است که نشان می‌دهد نیروهای آمریکا به اصل بی‌طرفی اعلانی حکومت افغانستان عملا اعتنا ندارند.

ایران هم بعید به نظر می‌رسد این صحبت آقای غنی را پذیرفته باشد. چند سال پیش و در زمان ریاست‌جمهوری حامد کرزی هواپیمای بی‌سرنشین آرکیو ۱۷۰ آمریکایی از پایگاهی در قندهار پرواز کرد و وارد حریم فضایی ایران شد و به دست نیروهای سپاه افتاد.

آیا در صورت افزایش تنش، افغانستان توان آن‌را دارد که از پرواز یک هواپیمای آمریکایی به حریم فضایی ایران جلوگیری کند؟

اسماعیل قاآنی، فرمانده جدید سپاه قدس بارها قبلا به افغانستان سفر کرده و آشنا به امور افغانستان است.

طالبان با ایران علیه آمریکا؟

ایران در این اواخر روابطش با گروه طالبان را افزایش داده است و به این گروه نگاه مثبتی دارد. دست‌کم دوبار مقام‌های ارشد طالبان در یک سال گذشته به تهران سفر کرده‌اند.

از منظر واقع‌گرایی سیاسی و منافع ملی، ایران خود را محق می‌داند در کشوری‌ که دشمنش چند پایگاه نظامی دارد و برای مدتی نیروهای وابسته به گروه موسوم به دولت اسلامی، داعش جولان می‌داد، با دشمن این دو، باب دوستی بگشاید. واضح است که دشمن دشمن، دوست است و چرا ایران و طالبان دوست نباشند.

همین رابطه سبب شده است که برخی به این باور باشند که وقتی صحبت از جنگ نیابتی ایران علیه آمریکا به میان می‌آید، احتمالا نیروی نیابتی این جنگ در افغانستان طالبان باشد.

به باور تمیم عاصی، معاون پیشین وزارت دفاع افغانستان کشته شدن قاسم سلیمانی سبب می‌شود که روند صلح با شکست روبه‌رو شود و در نهایت شاخه‌ای از طالبان که از سوی ایران حمایت می‌شود، جنگ را ادامه دهد. به باور آقای عاصی خشونت‌ها در مناطق هم‌مرز افغانستان و ایران افزایش خواهد یافت.

از منظری دیگر اما، به نظر می‌رسد وقتی صحبت از احتمال جنگ نیابتی ایران با آمریکاست، باید تفاوت‌های ویژه‌ای بین اوضاع در افغانستان با عراق، سوریه، لبنان و یمن قائل شد.

ماهیت، دلایل شکل‌گیری و اهداف گروه‌ها و احزابی چون حزب‌الله در لبنان، حشد شعبی و چند گروه دیگر در عراق، انصارالله یمن و شبه‌نظامیانی چون لشکر فاطمیون در سوریه بسیار متفاوت از گروه طالبان است. سطح بااصطلاح حرف‌شنوی این نیروها از ایران نسبت به طالبان بسیار بالاتر است. طالبان و ایران در دو طرف رابطه‌ای هستند که اصل آن‌را همکاری تشکیل می‌دهد نه معادله فرمانده و فرمانبر.

به باور شجاع‌حسین محسنی، استاد علوم سیاسی، طالبان تعلق و وابستگی زیادی به ایران ندارد؛ از این‌رو نمی‌تواند به عنوان اهرم فشاری علیه آمریکایی‌ها استفاده شود.

بر اساس دیدگاه او نیروهایی که به نیابت از ایران می‌توانستند در افغانستان مانور بدهند، در طول دو دهه گذشته به حاشیه رانده و منزوی شده‌اند. در برخی موارد هم نفوذی را که ایران بر این نیروها قبل از سال ۲۰۰۱ داشت، دیگر وجود ندارد.

مذاکرات صلح مانع جنگ؟

موضوع بسیار مهم این است که طالبان و آمریکا پس از ده دور مذاکره که بیش از یک سال دوام کرد، در آستانه امضای یک توافق‌نامه صلح هستند. برای طالبان خیلی مهم است که بتوانند با این توافق‌نامه که بر اساس آن آمریکا افغانستان را ترک خواهد کرد، برگ برنده‌ای در دست داشته باشند و آن‌را به مثابه سند پیروزی نبردی ۱۹ ساله نشان دهند.

بعید به نظر می‌رسد طالبان به خاطر ایران زیر میز مذاکره با آمریکا بزنند و روند صلح را خراب کنند. هنوز مشخص نیست که ایران تا چه اندازه توانایی جداساختن شماری از طالبان از بدنه اصلی این گروه را دارد تا بتواند همچنان علیه آمریکا در میدان نبرد باشد.

اگر مسئله مذاکرات قطر و نزدیک‌شدن به یک توافق صلح در میان نمی‌بود، اوضاع متفاوت‌ بود. در آن‌صورت طالبان با ایرانی که سخت در پی انتقام است مواجه بودند و به احتمال زیاد، فهرست نیازمندی‌های تسلیحاتی و استخباراتی‌شان از جانب تهران بی‌جواب نمی‌ماند. اما حالا طالبان و آمریکایی‌ها در قطر در یک اتاق نشسته‌اند.

آیا فاطمیون به افغانستان می‌آید؟

ایران با تشکیل لشکر فاطمیون متشکل از شیعیان افغانستان در سوریه توانست بخش عمده‌ای از جنگ در این کشور را از طریق همین نیروها پیش ببرد. حالا در جنگ احتمالی نیابتی‌اش علیه آمریکا در افغانستان آیا می‌تواند فاطمیون را وارد جنگ کند؟

شجاع‌حسین محسنی، استاد علوم سیاسی می‌گوید مسئله کشته‌شدن قاسم سلیمانی در حدی نیست که جمهوری اسلامی صرفا به خاطر آن به فکر راه‌اندازی یک برنامه درازمدت در افغانستان باشد. اگر ایران به‌دنبال اجرای چنین برنامه‌ای باشد و این موضوع جزئی از استراتژی منطقه‌ای‌اش باشد، در پی عملی ساختن آن خواهد بود، اما نه از این‌رو که به کشته شدن یکی از مقتدرترین فرمانده‌هانش از این مسیر واکنش نشان دهد.

در حال حاضر هیچ نشانه‌ای از فعالیت میدانی لشکر فاطمیون در افغانستان دیده نمی‌شود. این لشکر شیعی از نظر اعتقادی هیچ مبنایی برای آغاز فعالیت در افغانستان ندارد. بر فرض تلاش برای حضور فاطمیون در افغانستان مسائل و زمینه‌های متفاوتی از جمله ساختار جغرافیایی، قومی و فرهنگی در افغانستان میدان مانور این لشکر را بسیار محدود می‌سازد.

باور برخی تحلیل‌گران بر این است که لشکر فاطمیون هرگز نمی‌تواند آن‌طور که در سوریه وارد میدان شد، در یک جنگ نیابتی علیه آمریکا در افغانستان عمل کند.

در بخش سیاسی، نیروها و چهره‌های حامی ایران در افغانستان آن قدرت سیاسی مانند طرفداران جمهوری اسلامی در عراق، سوریه، لبنان و یمن دارند را ندارند.

در عراق حالا یکی از موضوعات اصلی این است که پارلمان با بررسی طرح خروج نیروهای آمریکایی از عراق زنگ آغاز این خروج را به صدا درآورد. بدون شک نیروهای سیاسی حامی ایران از هیچ کوششی در این زمینه دریغ نخواهند کرد. در افغانستان اما ایران فاقد چنین نفوذی است.

به نظر شجاع‌حسین محسنی فعلا در افغانستان بیشترین نفوذ را آمریکا و پاکستان دارد. نفوذ ایران با توجه به محدودیت‌هایی که وضع شده، به اندازه این دو کشور نیست.

در افغانستان با وجود تسلط فضای امنیتی ناتو و زیرسیستم‌های ناتو، هر نیرویی که بخواهد در حمایت از ایران کار کند، تحت تاثیر وضعیتی به‌شدت امنیتی- تبلیغاتی قرار می‌گیرد و نمی‌تواند آن‌گونه که حامیان سیاسی ایران در دیگر کشورها کار می‌کنند، فعالیت کند.