بیم بازگشت 'شلاق طالبان' بر سر زنان و رسانه‌ها

پس از چند شب و روز ترسناک که صدای شلیک‌های ممتد کلاشنیکوف و بمب و راکت، خواب را حرام کرده بود، صبح یکی از روزهای پاییزی در مزارشریف در سال ۲۰۰۱ میلادی شور و شادمانی و هلهله در سراسر کوچه‌ای که در آن زندگی می‌کردیم برپا بود. آن زمان فقط یازده سال داشتم. از خانه که بیرون رفتم، یکی از همسایه‌ها رادیویی در دست داشت و از رادیوی محلی بلخ صدای آهنگ احمدظاهر بلند بود.

پخش شدن آهنگ "لیلی لیلی جان" احمد ظاهر از رادیو، نشانه‌ شکست طالبان در این شهر شمالی افغانستان بود.

طالبان، هر نوع موسیقی و ساز را ممنوع کرده بودند. رسانه‌ها محدود به پخش خبرهای دولتی بود. زنان نه تنها حق تحصیل و کار در ادارات دولتی را نداشتند که حتی نمی‌توانستند بدون 'همراه شرعی' از خانه بیرون شوند.

اجرای احکام اعدام، سنگسار، قطع دست و تازیانه زدن در ملاء عام به وحشت شرایط آن دوره افزوده بود.

نظر طالبان درباره زنان

هجده سال از آن روزها گذشت و امروز - با داغ شدن بحث مذاکرات صلح با طالبان و اعلام توافق چارچوب ابتدایی صلح میان آمریکا و طالبان، بسیاری در افغانستان با یادآوری خاطرات دوران حکومت طالبان، ابراز نگرانی کرده‌اند که مبادا طالبانی که احتمالا در دولت سهم خواهند گرفت، همان شرایطی را به میان بیاورند که در زمان سلطه شان ایجاد کرده بودند.

برخی هم هستند که دیدگاه شان با این گروه شباهت زیادی دارد و از آمدن طالبان هیجان‌زده‌اند.

تا قبل از نشست مسکو که در آن هیاتی از گروه طالبان و شماری از سیاسیون و چهره‌های جهادی افغان برای بحث روی صلح افغانستان شرکت کرده بودند، موضع طالبان در قبال زنان و رسانه‌ها نامشخص بود.

در این نشست که از سوی رسانه‌های داخلی افغانستان و رسانه‌های بین‌المللی با دقت دنبال می‌شد، نمایندگان طالبان گفتند قانون اساسی افغانستان را قبول ندارند چرا که آن را "کشورهای غربی بر مردم افغانستان تحمیل کرده" و باید قانون اساسی جدید با "معیارهای اسلامی و ارزش‌های افغانی" پس از خروج کامل نیروهای خارجی ازاین کشور تدوین شود.

طالبان در این اجلاس همچنین گفتند که حقوق زنان، آزادی‌های مدنی و آزادی بیان را "بر اساس قوانین و مطابق اصول اسلامی" می‌پذیرند.

آیا منظور طالبان از "اصول و قوانین اسلامی" مطابق تفسیر و تعبیری است که در زمان حاکمیت شان باور داشتند و اجرا می‌کردند؟

"زنان نباید نگران باشند"

شیرمحمد عباس استانکزی، رئیس هیأت مذاکره‌کننده طالبان به بی‌بی‌سی گفت که "زنان نباید نگران باشند... آنها قادر خواهند بود به مکتب و دانشگاه بروند و اجازه کار خواهند داشت."

خانم کوفی حاضر شدن طالبان به مذاکرات به جای ادامه دادن جنگ را مثبت خواند اما گفت که باید اطمینان حاصل شود آنچه را طالبان اینجا می‌گویند به آن عمل خواهند کرد.

آقای استانکزی همچنین تاکید کرد هر آنچه را که با "مقررات اسلامی" مطابقت ندارد، امارت طالبان از بین خواهد برد.

آزادی رسانه‌ها یکی از دست‌آوردهای دولت پساطالبان شمرده می‌شود.

اما فوزیه کوفی، عضو پارلمان افغانستان که از جمله دو زنی بود که در نشست مسکو شرکت کرده بود، به بی‌بی‌سی گفت که نمایندگان طالبان در جریان مذاکرات گفتند زنان مطابق شرایط آنها حق ندارند رئیس جمهور شوند ولی می‌توانند معاون رئیس جمهور شوند.

در حال حاضر ده‌ها شبکه تلویزیونی و رادیویی در افغانستان فعالیت دارند که در آن ده‌ها مجری زن و خبرنگار کار می‌کنند، حجاب اجباری نیست و کنسرت‌ها و برنامه‌های موسیقی و آوازخوانی در شهرهای مختلف افغانستان برگزار می‌شود.

آقای استانکزی اما با اشاراتی از رسانه‌های افغانستان انتقاد کرد.

آقای استانکزی گفت: "تحت عنوان حقوق زنان، تنها برای ترویج فحشا، بی حیایی و کلتور غیر اسلامی تلاش شده، پخش سریال های غربی، غیر اسلامی و غیر افغانی، زمینه سازی برای جرایم اخلاقی و تشویق کردن زنان به پامالی عنعنات افغانی، مواردی است که با استفاده از شعارهای حقوق زنان بر جامعه افغانی تحمیل شده است."

آیا طالبان تغییر کرده‌اند؟

به باور فعالان حقوق زن و فعالان مدنی در تفکر طالبان تفاوتی بنیادی نیامده است.

بهار سهیلی، یکی از این فعالان می‌گوید:"من مطمئنم اینها به خاطر ذهنیت افراط گرایانه‌ای که در مورد زنان دارند، خواستار حذف زنان از رسانه، هنر، ورزش، سیاست و به تدریج همه‌جا خواهند شد."

خانم سهیلی می‌افزاید:"هجده سال مبارزه کردیم تا به برابری برسیم و حالا یک مشت بنیادگرا می گویند زن نمی تواند رئیس جمهور شود، آیا آمریکا حاضر است منافع خود را در برابر از دست دادن برابری در افغانستان معامله کند و زنان دوباره منزوی شوند. کجای اسلام گفته شده زن نمی تواند رئیس جمهور شود؟"

بهار سهیلی از گروه شهرنشین و روشن‌فکر نسل نو افغانستان است که در کمپین‌های مختلفی به حمایت از حقوق زنان در کابل سهم داشته است.

یکی از دلایلی که آمریکا به سازمان ملل برای توجیه مداخله نظامی‌اش به افغانستان در سال ۲۰۰۱ ارایه کرد، نقض گسترده حقوق زنان توسط طالبان بود.

اما دلیل اصلی آن توسط دولت آمریکا رویداد یازدهم سپتامبر و خطر به امنیت ملی این کشور و استفاده خاک افغانستان توسط گروه‌های ضد آمریکایی بود.

چند ماه فاصله تا صلح

زلمی خلیلزاد، نماینده ویژه آمریکا که در ماه گذشته چند دور با هیات طالبان در دوحه قطر مذاکره کرد، در آخرین اظهاراتش گفت که امیدوار است در چند ماه آینده توافقی در مورد صلح افغانستان به دست بیاید. آقای خلیلزاد قبلا گفته بود که آمریکا با طالبان روی "چارچوب ابتدایی" به توافق رسیده است که مطابق آن طالبان تعهد کردند که از خاک افغانستان علیه آمریکا استفاده نشود و در مقابل آمریکا تمام نیروهایش را از افغانستان خارج کند.

خانم سهیلی می‌گوید اگر دموکراسی و حقوق زنان برای آمریکا ارزشی داشته باشد به هیچ وجه نباید با "گروه‌ افراطی و بنیادگرای طالبان "وارد هر گونه مذاکره و معامله شود.

موافقان صلح با طالبان بر این باورند که این صلح ممکن است به پایان جنگ هجده ساله که ده‌ها هزار نفر در آن کشته شدند بینجامد.

خانم فوزیه کوفی نشست مسکو را یکی از رویدادهای مهم می‌خواند و می‌گوید در این نشست "علی‌رغم حضور کمرنگ زنان، خواسته‌های آنان به خوبی، هم از جانب نمایندگان خانم و هم از طرف نمایندگان مرد مطرح شد."

بحث جنگ و صلح افغانستان از مباحث درازدامن در میان سیاسیون افغانستان در طول سالیان گذشته بوده است. اما در هیچ زمانی مثل چند سال اخیر صدای فعالان اجتماعی و مدنی بلند نبوده‌است.

اکثر فعالان حقوق زن و حامیان آزادی رسانه‌های افغانستان در شبکه‌های اجتماعی فعال هستند. بسیاری از آنها صدای اعتراض شان را به صلح با طالبان بلند کرده و نگرانی‌های شان را مطرح کرده‌اند. به تازگی برخی از زنان عکس نمایه فیسبوک شان را با شعار "زنان افغان به عقب برنمی‌گردند" منتشر کرده‌اند.

"بوسیدن معشوق" در حضور طالبان

روز گذشته رامین مظهر، یکی از شاعران جوان افغانستان، در تالار تیاتر دانشگاه کابل برنامه‌ شعرخوانی با عنوان "می‌بوسمت در بین طالب‌ها‌" برگزار کرد و آن را "اعتراض علیه سیاست تضرع" خواند. در این برنامه ده‌ها دختر و پسر جوان شرکت کرده بودند. برخی از چهره‌های مطرح ادبیات افغانستان هم در آن سهم گرفتند شعر خواندند و بخشی از برنامه هم به موسیقی، آوازخوانی و تیاتر اختصاص داشت.

رامین انوری، یکی از کنشگران اجتماعی در صفحه فیسبوکش درباره این برنامه نوشته است: "افغانستان تغییر کرده است؛ هرچند این تغییر زیاد به چشم نیاید. ولی باور من این است که بخشی از نسل جوان افغانستان راه زیادی را در این دو دهه‌ی اخیر پیموده است...امیدواری من این است که صدای جوانان کتاب‌خوانده و آگاه و باورمند به ارزش‌های گفتگو و مدارا، جای هیاهوی کنونی کهنه‌اندیشان و بنیادگرایان را بگیرد."

نگرانی اصلی نسل نو که نسل پس از یازدهم سپتامبر هم خوانده شده، از بازگشت و یا سهیم شدن طالبان به قدرت وضع شدن محدودیت به همین آزادی‌های نسبی است که پس از حکومت طالبان به دست آورده‌اند. نسلی که به یمن رسانه‌های آزاد، زمینه تحصیل و دسترسی به کتاب و شبکه‌های اجتماعی با زندگی مدرن و ارزش‌ها مدنی آشنا شدند، بیم دارند که خواسته‌های آنها در این مذاکرات در حاشیه بماند و "قربانی معامله سیاستمداران" شوند.