راه پر خم و پیچ دختران رویاپرداز افغان

چند روزی به برگزاری مسابقات نمانده و دختران با اضطراب و نگرانی، انگشت‌های دستان خود را می‌فشارند و آرزو می‌کنند پاسخ در خواست ویزایشان منفی نباشد. اکثر کشورهای اروپایی و غربی در افغانستان سفارتخانه دارند، اما به ندرت به گذرنامه‌های عادی افغان‌ها ویزای سفر می‌زنند. پس از روزها سرگردانی تنها سه نفر از گروه ۱۲ نفری ویزا گرفتند و آماده سفر به استونی می‌شوند.

محدودیت سفر، یکی از ده‌ها چالش گروه دختران روبات‌ساز افغانستان است.

برق شادی در چشمان فاطمه قادریان، لیدا عزیزی و سمیه فاروقی، اعضای گروه دختران روبات‌ساز افغانستان نشان‌دهنده هیجان شرکت در یکی از بزرگترین مسابقات روباتیک اروپا است. اما ویزا یک هفته قبل از مسابقات آماده شده و دختران وقت زیادی برای ساخت، آزمایش و آماده سازی روبات جدید ندارند.

''رویاپردازان ''

شام دوشنبه (۲۶ قوس/آذر) است و مخالفان مسلح دولت در هرات، غرب افغانستان، جایی که این دختران در آن روبات می‌سازند، یک دکل (پایه برق) ۱۱۰ کیلو ولتی را منهدم کردند؛ برقی که هرات را نورانی می‌کرد، قسما قطع شده است. این اتفاق در روزهای انگشت شماری که دختران برای ساخت روباتی جدید دارند، دردسری بزرگ است چون مهمترین بخش کار آن‌ها را که متکی به انرژی و نور برق است، متاثر کرده است.

شب‌های سرد زمستان است و هزاران دانش‌آموز در سن و سال دختران روبات ساز افغانستان در تاریکی مشغول آمادگی برای امتحانات آخر سال هستند. اعضای تیم دختران روباتیک افغانستان که به نام "رویاپردازان" شناخته می‌شوند، چشم شان به مشق و درس و حواس شان پرت مسابقاتی سرنوشت ساز است.

نه تنها روبات سازی که حتی رفتن به مدرسه/مکتب هم برای اکثریت دختران نوجوان در افغانستان رویایی بیش نیست. آمار رسمی نشان می‌دهد که نیمی از کودکان بین ۷ تا ۱۷ سال (۳.۷ میلیون) از دسترسی به مکتب محروم هستند؛ شصت درصد کودکان محروم دختران هستند. آن‌هایی هم که دسترسی به مکتب دارند، کیفیت پایین آموزش، نبود مدارس کافی، کمبود تعداد آموزگاران و فاصله دور نزدیکترین مکتب تا خانه یک دانش آموز، و خطرناک‌تر از همه اسیدپاشی به روی دختران و مسمویت دختران در مکاتب و حملات هدفمند به مدرسه‌های دخترانه، در مواردی رویای باسواد شدن را هم از کودکان گرفته است.

در کنار این مشکلات، آنچه توجه عمومی را به آنها جلب کرد سفر پرماجرای آن ها به آمریکا در سال ۲۰۱۷ بود. در ابتدا درخواست ویزای این گروه برای شرکت در مسابقات روباتیک در واشنگتن، دو بار از سوی سفارت آمریکا در کابل رد شد. اما بعدتر با میانجی‌گری دونالد ترامپ، دختران در "دقایق نود" ویزا گرفتند و موفق شدند در مسابقات شرکت کنند.

تیم دختران روبات‌ساز افغانستان هم در اول به نام "گروه روباتیک دختران افغان" مشهور شد و بعدا نام دیگری برای خود انتخاب کرد: "رویاپردازان افغان". تکاپو برای رویارویی با مشکلات و چالش‌های کوچک و بزرگ برای دست یافتن به رویاهای بزرگ.

روبات جدید برای برداشت زعفران

یک هفته از قطع برق بند سلما (در هرات) گذشته، دختران ویزا گرفته‌اند اما تا هنوز برق نیامده است. دختران با بازگشت از سفر کوتاه از کابل، مستقیما از فرودگاه به کارگاه خود در هرات می‌روند تا کار روی قطعات روبات جدید را ادامه دهند و آن را برای آزمایش آماده کنند. یکی از اعضای کارگاه می‌گوید برق نیست. دختران زیر نور چراغ قوه به کار ادامه می‌دهند، قطعات را با دقت به هم وصل می‌کنند، در اتاقی سرد و تاریک سیم‌ها را بررسی می‌کنند و به کمک انرژی باتری به کار خود ادامه می‌دهند.

چیزی که باید برای رقابت آماده کنند، روبات نمونه (پروتوتایپ) است که در دو بخش کار می‌کند و قرار است در برداشت حاصلات زعفران به مزرعه‌داران کمک کند. در سال ۲۰۱۷ آن‌ها در رقابت کارآفرینان جهان در عین مسابقات مقام اول را گرفتند و جایزه شان، کمک هزینه‌ای بود برای ساخت روبات جدید.

فاطمه قادریان، پانزده ساله و کاپیتان گروه می‌گوید "تفاوت روبات‌های ما با روبات‌هایی که شرکت کنندگان مسابقات می‌سازند در این است که روبات‌های ما ساده است و مشکلات بزرگ یک جامعه را حل می‌کنند."

اکثریت مردم در افغانستان مشغول کشاورزی هستند، حدود هشتاد درصد مردم در سراسر افغانستان یا مزرعه‌داری می‌کنند و یا مالداری. هرات؛ جایی که فاطمه و دوستانش روبات می سازند، بزرگترین مزارع زعفران را دارد. روبات جدید هم به همین دلیل برای برداشت حاصلات زعفران طراحی شده، چیزی که بتواند برگ‌های ظریف و گران‌بهای زعفران را را با ظرافت جمع کند و تارهایش را بدون ضایعات، در زمانی کمتر و نیروی محدوتر انسانی بچیند.

دو طرح قبلی آن‌ها هم در همین حوزه‌ها بود، روباتی که آب پاک را از آب آلوده جدا می‌کرد در آمریکا و کانادا رقابت کرد و روباتی که برای برداشت حاصلات گندم طراحی شده بود هم از رقابت سال پیش استونی جایزه گرفت. این مقدمات کار دختران روبات ساز افغانستان است و برای آینده برنامه‌های بلندپروازانه‌ای دارند.

پشتوانه ضعیف ملی - رقابت قوی بین‌المللی؟

در جشنواره پر زرق و برق "روبوتکس تالین" در استونی/استونیا در شمال اروپا، ۴۶ کشور نماینده فرستاده‌اند و روبات‌سازان، طراحان و نوآوران دنیای فناوری ایده‌های خود را در بخش‌های مختلف برای رقابت به رخ هم می‌کشند. روبات دختران افغان هم در گوشه‌ای خودنمایی می‌کند. سمیه، لیدا و فاطمه با رویا محبوب، بنیانگذار گروه و مدیر عامل صندوق شهروند دیجیتال (Citizen Digital Fund) دور یک میز که با پرچم افغانستان نشانی شده، گرد آمده‌اند و تلاش دارند به بازدیدکنندگان در مورد روبات خود توضیح بدهند.

دختران از معرفی زعفران شروع می‌کنند، بعد در مورد بخش اصلی روبات (روباتی بنفش) که کارش درو کردن دانه‌‎های زعفران است؛ می‌گویند و بعد در مورد روبات کمکی که باید برای انتقال جعبه‌های بسته بندی شده استفاده شود توضیح می‌دهند.

روبات‌ها به کمک وایفای، انرژی آفتابی و اهرمک یا جویستک کار می‌کنند و فناوری بسیار پیچیده‌ای در آن به کار نرفته است. مسابقات، پس از چهار روز به پایان می‌رسند و دختران در جایگاه چهارم قرار می‌گیرند. این یعنی هم تلاش بیشتر و هم چاره‌جویی برای حل کاستی هایی که دارند. دختران، توقع پیروزی بیشتری داشتند اما هیأت داوران فکر می‌کنند که برای تشویق آن‌ها که باید سخت‌تر کار کنند بهتر است صادق بود.

رویا محبوب، بنیانگذار گروه دختران روبات‌ساز افغانستان می‌گوید امکانات گروهش بسیار ناچیز است: "ببینید ما برای این که بتوانیم پروتوتایب(نمونه اولیه) روباتی جدید بسازیم باید یکی از روبات‌هایی که در گذشته ساخته‌ایم را از ببین ببریم تا از اجزا و وسایل آن برای ساخت روبات جدید استفاده کنیم. ما امکانات نداریم، وعده‌های زیادی به ما داده شده اما تا حالا عملی نشده است."

اشاره او به وعده‌های سرمایه‌داران افغان و حکومت است. اما قبل از این که دختران به استونی سفر کنند، دولت افغانستان به آنها قول پشتیبانی داد. اخیرا مرکز اصلاحات اداری افغانستان هم اسم یکی از شعبات این اداره را به رسم قدردانی از نقش الهام‌بخش این گروه "فاطمه قادریان و گروه دختران روبات ساز" گذاشت. در کابل هم کاربران شبکه‌های اجتماعی و فعالان مدنی از این که این رویاپردازان "از نسلی مبتکر و خلاق" افغانستان در جهان نمایندگی می‌کنند، ابراز خوشحالی کرده‌اند که تصویر جنگ‌زده افغانستان برای دنیای بیرون عوض خواهد شد. گروه "هنرسالار" در کابل پایتخت افغانستان هم پرتره‌ای از فاطمه قادریان را با این متن در قلب شهر نقاشی کرده: قهرمان من فاطمه قادریان روزنه امید افغانستان است.

فاطمه قادریان در شرایطی روزنه امید روزهای بد کشورش شده که سال گذشته پدرش در یک حمله انتحاری در کشته شد.

نمونه‌ای از چیرگی تراژدی بر امیدهای کوچک زندگی دختران افغان. فاطمه هرچند بزرگترین پشتیبانی زندگی اش را از دست داد اما انگیزه اش را نه.

اما فاطمه می‌گوید بزرگترین پشتوانه‌اش را از دست داده نه انگیزه‌اش را. او آرزو دارد در آینده شاهد ایجاد مکتب "علوم، فناوری، ریاضیات و مهندسی" یا "STEM" در کشورش باشد تا کسانی در سن و سال او بتوانند آن چه در دنیای تخیل دارند را در دنیای واقعیت پیاده کنند.

با این رویاها و کابوس‌ها، گروه "رویاپردازان" با این امید که روزی پیشتازان فناوری و نوآوری افغانستان باشند گام‌های اول را محکم در کشوری برمی‌دارند که فاصله مرگ و زندگی به اندازه یک چشم به هم زدن است.