زلمی خلیلزاد و دشواری‌های صلح افغانستان؛ در سه نشست با طالبان چه گذشت؟

با انتخاب زلمی خلیلزاد به عنوان نماینده ویژه وزارت خارجه آمریکا در روند صلح، روند تلاشها برای مذاکره با طالبان شتاب بیشتری یافته است. برای اولین بار یک نماینده ارشد آمریکا به صورت رسمی به قطر رفت. قطر مقر "دفتر سیاسی" طالبان است. براساس برخی از گزارشها طالبان بعد از این دیدار، از او با احترام و با عنوان "داکترخلیلزاد" یاد کردند.

مشخص نیست که قبل از دیدار با نمایندگان طالبان، چقدر با رهبران افغانستان رایزنی شده است ولی شورای عالی صلح که رهبری گفتگوهای صلح این کشور را به عهده دارد، می‌گوید که آقای خلیلزاد از تمام فعالیت‌هایی که در زمینه صلح انجام می‌دهد، شورای عالی افغانستان را در جریان می‌گذارد.

همزمان با این تلاشها، حکومت افغانستان نیز طرح صلح با طالبان را اعلام کرد و همچنین شورای عالی صلح و ترکیب هیئت ۱۲ نفر مذاکره کننده با گروه طالبان رسما معرفی شدند. شماری معتقدند که دولت با این تلاش‌ها می‌خواهد وانمود کند که در زمینه صلح افغانستان فعال است.

حکومت افغانستان تاکنون درباره تلاش‌های آقای خلیلزاد سکوت کرده؛ مشخص نیست که قبل از دیدار او با نمایندگان طالبان، آقای خلیلزاد بر سر چه چیزهایی با مقام‌های افغانستان به توافق رسیده ولی کابل قبلا گفته بود که تمامی تلاش‌های آمریکا در هماهنگی با حکومت افغانستان صورت می‌گیرد و هدف از آن ایجاد تسهیلات برای گفتگوهای صلح است.

اسدالله زائری، معاون سخنگوی شورای عالی صلح به بی‌بی‌سی گفت که در روند جدید، شورای عالی صلح "نقش برجسته و روشن" نداشته و بیشتر در روند اخیر نقش آقای خلیلزاد "پررنگ‌تر و برجسته‌تر" بوده است.

با توجه به این برداشت که بار اصلی گفتگوهای صلح به دوش این شورا است، آقای زائری گفت هر طرفی که قدمی در راستای صلح بردارد و باعث شروع گفتگوهای بین‌الافغانی شود، شورای عالی صلح از آن استقبال می‌کند. به گفته او شورای عالی صلح خود را "مالک و بازیگر اصلی" صلح افغانستان نمی‌داند.

خلیلزاد به محور گفتگوهای صلح تبدیل شده است؟

زلمی خلیلزاد بعد از سقوط گروه طالبان در سال ۲۰۰۱ به عنوان یکی از اشخاص کلیدی در عرصه سیاست افغانستان قد علم کرد. او یکی از "معماران نظام جدید افغانستان" شناخته می‌شود. آقای خلیلزاد در ایجاد حکومت موقت و انتقالی در بن آلمان نقش برازنده داشت.

خلیلزاد بعد از انتخابش به عنوان نماینده رئیس جمهوری آمریکا برای افغانستان و سفیر این کشور در کابل به نظر خیلی از منتقدانش بیشتر از حد یک نماینده و سفیر یک کشور عمل کرد و حتی شماری از رسانه‌ها در آن زمان از او به عنوان "شاه پنهان" افغانستان یاد کردند. انتقادهای زیادی نیز ازطرف مخالفانش علیه او مطرح شده و این افراد مدعی هستند که آقای خلیلزاد تلاش دارد تا ساختار قدرت تک قومی را در افغانستان نهادینه سازد.

او در خاطراتش نوشته که رابطه او و حامدکرزی، رئیس جمهور پیشین افغانستان چقدر نزدیک و دوستانه بوده و همچنین گفته که در سیاست افغانستان فردی تاثیرگذار بوده است.

اکنون حتی مخالفان آقای خلیلزاد نگران حضور او در صحنه تلاش‌های صلح نیستند، بلکه نگرانی آنها بیشتر از ناحیه عدم تحرک دولت افغانستان در این زمینه است که می تواند منجر به افتادن عنان صلح به دست غیر افغان‌ها شود.

عبدالحفیظ منصور، نماینده کابل در مجلس نمایندگان افغانستان می‌گوید هر قدمی از سوی هر کسی در جهت تامین صلح برداشته شود، قابل استقبال است.

به گفته او قضایای افغانستان پیچیده است و آمدن آقای خلیلزاد هم امر تازه‌ای نیست، اما مهم این است که دولت در پی اعمال سیاست بهتری در جهت نمایندگی از عموم مردم در پروسه صلح باشد در حالی که حالا چنین نیست.

در سه دیدار گذشته خلیلزاد و طالبان بر سر چه مذاکره کردند

تاکنون آقای خلیلزاد دو دیدار با نمایندگان طالبان در قطر داشته و یک دیدار دیگر نیز در شهر ابوظبی پایتخت امارات انجام شده است.

به نظر می‌رسد دلیل انتخاب امارات برای نشست سوم، تیرگی روابط قطر با عربستان سعودی و امارات متحده بوده باشد.

تاکنون درباره جزئیات این نشست‌ها اطلاعات زیادی به بیرون درز نکرده و حتی تصویری از این نشست‌ها که ترکیب هیئت‌های دو طرف را نشان دهد، منتشر نشده است. افراد آگاه به مسایل طالبان می‌گویند که خواست طالبان در دیدار اولی که با خلیلزاد داشتند، مطرح شده‌است.

وحید مژده که در زمان حاکمیت طالبان به عنوان معاون وزیر خارجه این گروه کار کرده، می‌گوید که طالبان به طور مشخص از آقای خلیلزاد در آن نشست خواستند که آمریکا مراحل خروج نیروهایش از افغانستان را مشخص کند، رهبران طالبان را از فهرست سیاه سازمان ملل و آمریکا خارج کند، زندانیان طالبان را رها سازد و دفتر طالبان در قطر را به رسمیت بشناسد.

به گفته او، آقای خلیلزاد درباره خروج نیروهای آمریکایی از افغانستان گفته بود که آمریکا با افغانستان موافقت‌نامه امنیتی استراتژیک امضا کرده و کابل باید درباره لغو این موافقت‌نامه و یا ادامه آن تصمیم بگیرد، درباره فهرست سیاه نیز باید کابل درخواست حذف رهبران طالبان را بدهد، رهایی زندانیان گروه طالبان و به رسمیت شناختن دفتر قطر را نیز منوط به تصمیم کابل کرده بود.

دیداری که انجام نشد

دولت افغانستان یک هیئت ۱۲ عضوی را به قطر فرستاد تا با نمایندگان طالبان در مورد صلح مذاکره کند و اعلام کرد که این دیدار "قریب‌الوقوع" است ولی در عمل براساس گزارشهای خبری طالبان حاضر به گفتگو با فرستادگان کابل نشدند.

در همین خصوص بعدا ریاست جمهوری افغانستان اعلام کرد "با طرف مخالف مذاکرات صورت نگرفت و توقعی که {دولت} از جانب مخالف داشت، به دست نیامد."

آقای مژده می‌گوید که نمایندگان پاکستان، عربستان، امارات و آمریکا قبل بعد از رسیدن هیئت مذاکره کننده افغانستان با نمایندگان طالبان درباره نشست رو در رو با هیات دولت صحبت کرده بودند ولی هیئت طالبان این درخواست را نپذیرفته بود.

واکنشها در داخل دولت

بعد از پایان نشست ابوظبی، اولین واکنش را شورای امنیت ملی افغانستان داشت و اعلام کرد که مردم این کشور "معامله عجولانه"ای که قربانی‌های مردم افغانستان را نادیده بگیرد، نمی‌پذیرند.

این نهاد افزوده بود که هیچ کشور یا فردی حق و صلاحیت بحث درباره ساختارهای جدید حکومتی برای افغانستان از جمله تقسیمات سیاسی را ندارد.

خبرهایی در پی برگزاری این نشست منتشر شد مبنی بر اینکه در نشست ابوظبی موضوع تشکیل حکومت موقت از سوی طالبان مطرح شده اما هم آقای خلیلزاد و هم گروه طالبان این خبر را رد کردند.

بعد از آن سرور دانش، معاون دوم آقای غنی نوشت که افغانستان مذاکرات صلح را بدون قید و شرط اعلام کرده، ولی تحقق صلح را غیرمشروط نمی‌داند، زیرا صلح قبل از اینکه یک مسئله حکومتی باشد، یک موضوع ملی است. شرایط و دیدگاه‌های ملت افغانستان باید در نظر گرفته شود.

او همچنین تاکید کرده که صلح باید به تقویت نظام سیاسی، پایداری و توسعه آن بینجامد. اگر کسی این تصور را داشته باشد که صلح به انحلال دولت و ماشین ملکی (غیر نظامی) و نظامی آن منجر می‌شود، سخت در اشتباه است.

آقای دانش در ادامه افزوده که نظام حاکمیت ملی به آرای مستقیم یا غیرمستقیم مردم تعلق دارد و برخاسته از انتخابات عمومی و عادلانه است. نظام‌هایی از نوع "امارت" یا مانند آن با قرائت هایی که طالبان داشته‌اند، در مغایرت با این ارزش حقوقی و سیاسی بوده و برای مردم افغانستان غیر قابل قبول است.

در نهایت او گفته بود که به مردم افغانستان اطمینان می‌دهد که در مورد صلح، چیزی سرّی و پنهان از مردم تاکنون وجود نداشته و بعد از این وجود نخواهد داشت.

در آخرین دیدار چه گذشت؟

به گفته آقای مژده در آخرین دیدار گروه طالبان با نمایندگان آمریکا و سایر کشورها هیئت طالبان اسرار به ارایه یک زمان بندی برای خروج نیروهای آمریکایی از افغانستان بوده‌است. به گفته آقای مژده ولی آقای خلیلزاد پاسخ به این درخواست را منوط به دولت افغانستان و موافقت‌نامه استراتژیک میان افغانستان و آمریکا عنوانکرده بود.

او می‌گوید که این روند باعث شد که گفتگوهای ابوظبی به بن بست برسد و در نهایت بدون رسیدن به توافق مشخص پایان یابد. به نظر آقای مژده تصمیم جدید دونالد ترامپ درباره خروج نصف نیروهای آمریکایی از افغانستان باعث شد که طالبان به ادامه روند گفتگوها بیشتر امیدوار شوند.

برخی از رسانه‌های پاکستانی نیز گزارش داده‌اند که یکی از شرایط گروه طالبان برای ادامه گفتگو با طرف آمریکا لغو موافقتنامه امنیتی میان افغانستان و آمریکا است. توافقنامه‌ای که براساس آن اجازه حضور قانونی به نیروهای آمریکا در افغانستان داده می‌شود.

با توجه به نشست هایی که صورت گرفته به نظر می‌رسد حکومت افغانستان از تلاش‌هایی که به روند صلح کمک کند و باعث تسهیل این روند شود، نگرانی ندارد ولی نگرانی اصلی از این است که صلح به مالکیت و رهبری افغانها انجام نشود.