تحریم ایران؛ ضربه‌ به اقتصاد شکننده افغانستان

بندر (گذرگاه مرزی) اسلام‌قلعه، در پهلوی غربی افغانستان در هرات تنها دو ساعت با شهر مشهد ایران فاصله دارد. محمد اسماعیل قبل از بازگشت تحریم‌ها، به طور منظم ۲۰ نوع کالای مورد نیازش را از ایران و از طریق همین گذرگاه وارد می‌کرد.

او یک شرکت لوله سازی و تولیدات محصولات پلاستیکی دارد و کار و بارش بیشتر وابسته به صادرات صنایع پتروشیمی ایران است. چهار ماه بعد از بازگشت دور اول تحریم‌های آمریکا (مرداد امسال)، محمد اسماعیل می‌گوید واردات بسیاری از مواد اولیه از ایران محدود و یا بسیار گران شده است.

او حالا مجبور است آنچه را که از ایران نمی‌تواند وارد کند از کشورهای دیگر و دورتر منطقه بیاورد. او به بی‌بی‌سی گفت حالا مجبور است مواد خام را از چین یا ترکیه وارد کند و از امارات متحده عربی هم به عنوان واسطه استفاده کند. این مسئله باعث افزایش ۱۵ تا ۲۰ درصدی پول حمل و نقل کالاهای مورد نیازش بشود.

این هزینه تحریم‌های آمریکا علیه ایران بر کسب و کار محمد اسماعیل است. تحریم‌هایی که دور اول آن مرداد (اسد) و دور دوم آن، ۱۳ آبان بازگشت.

آیا تجارت با همسایه آهسته می‌شود؟

براساس آمارهای بانک جهانی، ایران درسال ۲۰۱۶ میلادی بزرگ‌ترین صادر کننده کالا به افغانستان بوده است. در این سال افغانستان حدود ۱۹% کل وارداتش را از ایران وارد کرده است (برابر با ۱ میلیارد و ۲۶۵ میلیون دلار)، اما مقام‌های افغانستان می‌گویند واردات از ایران رو به کاهش است.

خان جان الکوزی معاون اتاق تجارت و صنایع افغانستان در گفت‌وگویی با بی‌بی‌سی فارسی، "تاثیر منفی و محسوس"‌ تحریم‌های آمریکا علیه ایران را در افغانستان تایید کرد.

آقای الکوزی گفت که بازگشت تحریم‌ها به طور مشخص، باز کردن اعتبارنامه‌های بانکی (ال سی) را سخت و فعالیت بانک‌های تجاری ایران را محدود کرده است. این سبب شده به گفته او "زمینه تجارت غیرقانونی یا قاچاق کالا" فراهم شود.

اتاق تجارت افغانستان بررسی کرده که تجارت افغانستان و ایران، در سال جاری به حد قابل توجهی کاهش یافته و به حدود یک میلیارد دلار رسیده است. از طرف دیگر به دلیل کنترل ضعیف در مرزهای افغانستان اجناس تجاری از جمله سوخت و ارز خارجی نیز قاچاق می شود.

با این حال، روایت مقام‌های ایران از تجارت دو کشور متفاوت است. عباس عراقچی معاون سیاسی وزارت خارجه ایران در سفر اخیرش به کابل، گفت که رقم مبادلات تجاری بین دو کشور به سه میلیارد دلار رسیده است. از سوی دیگر گمرک ایران رقم صادرات به افغانستان را در سال گذشته میلادی، حدود دو میلیارد و ۷۰۰ میلیون دلار اعلام کرده است و این در حالی است که افغانستان ارزش واردات از ایران را کمتر از نصف این رقم (یک میلیادر و ۲۱۲ میلیون دلار) می‌داند.

بی‌بی‌سی فارسی تاکنون دلیل این اختلاف قابل توجه در آمار دو کشور را نیافته و برای همین هم در این گزارش به آمار بانک جهانی در سال ۲۰۱۶ میلادی استناد شده است.

بیشتر بخوانید:

آنچه باید بدانید:

اوضاع در شهرک صنعتی هرات

در جنوب هرات حدود سیصد کارخانه در شهرک صنعتی هرات زیر فشارهای سخت امنیتی و نگرانی‌های اقتصادی و مالی فعالیت دارند و حدود ۲۰ هزار نفر هم در این شرکت‌ها کار می‌کنند. این شهرک به واردات مواد خام از ایران وابسته است.

حمیدالله خادم رئیس اتاق صنایع و از بازرگانان هرات می‌گوید که بسیاری از شرکت‌های فعال،‌ از ذخیره‌های انبارهای خود استفاده می‌کنند و اگر راه مناسبی برای واردات یافت نشود،‌ خیلی از کارخانه‌ها نمی‌توانند هزینه‌های اضافی واردات از کشورهای دورتر را تحمل کنند و مجبور می‌شوند تعطیل کنند.

شهرک صنعتی هرات در سال ۱۳۸۲ در ولسوالی گذره افتتاح شد. تولید کنندگان این شهرک، به واردات محصولات اولیه از ایران وابسته هستند. البته واردات کالاهای مشابه از ایران، با قیمت پایین‌تر، بارها باعث زیان و تعطیلی بعضی از کارخانه‌ها شده است. تولیدکنندگان این شهرک، در مواردی از حکومت افغانستان به دلیل "حمایت نکردن" از تولیدات این شهرک انتقاد کرده‌اند.

امیدها به چابهار؛ اگر پای سپاه وسط نباشد

افغانستان سال‌ها است که امید دارد تا بندر چابهار در جنوب سیستان و بلوچستان، مسیر تجارت با هند را بدون نیاز به عبور از خاک پاکستان باز کند.

در حال حاضر واردات افغانستان از هند، تنها سه درصد از کل واردات کشور است. این یعنی رقمی حدود ۲۵۸ میلیون دلار در سال ۱۳۹۶ (براساس آمار دولت افغانستان). در حالی که سهم پاکستان ۱۷ درصد (یا یک میلیارد و ۳۰۰ میلیون دلار) است.

درباره چابهار بیشتر بخوانید و ببینید:

حکومت افغانستان سه ماه پیش پس از بازگشت تحریم‌های آمریکا علیه ایران گفت که بندر چابهار اهمیت ویژه‌ای برای افغانستان دارد و تلاش دارند آمریکا را ترغیب کنند تا این بندر را از تحریم‌ها مستثنی کنند. افغانستان امیدوار است که آمریکا به خاطر تقویت اقتصادی هند و تسهیل تلاش‌های صلح، در پایان جنگی طولانی در افغانستان، کاری به بندر چابهار نداشته باشد.

خان جان الکوزی معاون اتاق تجارت افغانستان به بی‌بی‌سی گفت که آمریکا یک بار به افغان‌ها گفته که اگر مطمئن باشند که چابهار در اختیار سپاه نیست، تحریم نخواهد شد.

دور زدن تحریم از خانه همسایه

در سال ۲۰۰۸ که شورای امنیت سازمان ملل قطعنامه ۱۸۰۳ خود را در محکومیت برنامه هسته‌ای ایران صادر کرد و بعد تر در سال ۲۰۱۰ قطعنامه ۱۹۲۹ که در تمدید قطعنامه های قبلی، فهرست بلند بالایی از شخصیت ها و شرکت‌های ایرانی را تحریم و مجازات کرد،‌ در آن زمان آمریکا نگران ترفندهای ایران برای دورزدن تحریم‌ها از راه افغانستان بود.

قدیر فطرت که در آن زمان رئیس بانک مرکزی افغانستان بود می‌گوید سفیر آمریکا برایش زنگ زد و گفت که در تطبیق تحریم ها علیه ایران توقع دارد افغانستان با آمریکا همکاری کند. آقای فطرت (که پس از رسوایی کابل بانک در سال ۲۰۱۱ به آمریکا رفت و دیگر برنگشت و کتابی به نام تراژدی کابل‌بانک منتشر کرد) می‌گوید به تمام بانک‌های افغانستان زنگ زده که مراقب معاملات خود با بانک صادرات و بانک ملی ایران باشند. او می‌گوید بعدتر "سفیر وقت ایران از رفتار افغانستان به ریاست جمهوری شکایت کرد و رئیس جمهور کرزی به بانک مرکزی گفتمزاحم فعالیت های ایران نشوید."

در آن زمان ایران از افغانستان خواسته بود که برای شش بانک مجوز صادر کند تا شعبه‌های خود را در افغانستان باز کنند،‌ اما افغانستان تنها به یک بانک اجازه فعالیت داد: بانک آرین،‌ از زیر شاخه‌های بانک ملی ایران که در کابل، هرات و بلخ شعبه دارد: "وقتی ایران دید که نمی‌تواند بانک‌های متعددی در افغانستان برای انتقالات مالی داشته باشد،‌ تعداد زیادی صرافی ایجاد کرد که بتواند به کشورهای دیگر پول بفرستند و یا دریافت کند و دولت افغانستان قادر نبود که این صرافی ها را کنترل کند" قدیر فطرت یادآوری می‌کند: "چون کنترل صرافی ها کار سختی بود."

با این حال در چند سال اخیر تهران و کابل تلاش کرده‌اند که روابط تجاری خود را دور از تنش‌های سیاسی حفظ کنند. نمونه‌ای از تلاش‌ها برای ساماندهی روابط تجاری، یکی ایجاد کمیته‌های پنج گانه بین ایران و افغانستان بود که تا حالا به منزل مقصود نرسیده است. با وجود همه این تلاش ها و نشست مقام های دو کشور در سطوح مختلف خیلی از برنامه هایی که یک طرف آن ایران است از جمله بندر چابهار بستگی به تیر و کمان تحریم های آمریکا دارد که کجا را نشانه می گیرد.

خروج ارز از مرز

یکی از تاثیرات مستقیم وضع تحریم‌های آمریکا علیه ایران،‌ سقوط بهای ارز بوده است که تاثیر غیرمستقیمی بر بازار ارز افغانستان هم داشت. در ماه های اخیر کاهش بی سابقه ارزش ریال در ایران سبب شد تقاضا برای خرید دلار به طور چشمگیری افزایش پیدا کند.

مقام‌های افغانستان به رسانه‌ها گفته‌اند که در ماه های اخیر، حدود سه میلیارد دلار از افغانستان به ایران قاچاق شده است.

بانک مرکزی افغانستان اخیرا تایید کرد که تحریم ها علیه ایران به قاچاقبران ارز فرصت داده تا با استفاده از نیاز ایران به ارز خارجی، پول هنگفتی را از افغانستان به ایران منتقل کنند.

این اتفاق از دو نظر به ضرر افغانستان بوده، یکی این که خروج دلار از افغانستان سبب افت افغانی (واحد پول افغانستان) و افزایش قیمت‌ها شد. دوم این که ورود کالاهای ارزان به افغانستان از ایران، باعث کاهش قیمت‌ها و زیان تاجران و تولید کننده‌های افغانستان شد.

نصیر احمد آخندزاده رییس کمیته سازه های پلاستیکی هرات می‌گوید: "در دو سه ماه اول (بعد از دور اول تحریم‌ها) شاید به نفع بعضی از تاجران بود که با دلار از ایران مواد خام وارد کنند. اما بعدتر اجناسی که با نرخ ارزان از ایران وارد شد، به بازرگانان میلیون‌ها افغانی ضربه زد."

او می‌گوید که این مساله همچنین سبب شد تا صادرات بعضی از کالاها از ایران تا ۳۰ درصد افزایش یابد و واردات بعضی از مواد هم به کلی متوقف شود و همچنین برداشت پول از بانک های هم به دستور حکومت محدود شد.

حکومت افغانستان همچنین محدودیت هایی برای انتقال پول و ارز دلار از مرز وضع کرد که در مواردی بر زندگی مردم عادی هم تاثیرات منفی داشت.