رفع تحریم‌های بین‌المللی از حکمتیار؛ 'فهرست سیاه' چیست؟

گلبدین حکمتیار، رهبر حزب اسلامی پس از حذف نامش از فهرست تحریم‌های سازمان ملل، پس از پانزده سال زندگی پنهانی، در انظار عمومی ظاهر شد. با توافقنامه صلحی که بین او و دولت افغانستان امضا شده، حالا هیچ محدودیت ناشی از قوانین ملی و بین‌المللی برای حضور علنی‌اش وجود ندارد.

در این مطلب رویه معمول برای درج یا حذف نامی از فهرست تحریم‌های سازمان ملل که به "فهرست سیاه" هم معروف است و همچنین مفهوم این دو اقدام به صورت فشرده بررسی می‌شود تا نیم‌نگاهی شود به ماهیت کاربرد این فهرست و تأثیر آن بر زندگی افراد تحت تحریم.

این فهرست شامل نام‌های افراد و نهادهایی است که به پیشنهاد کشورهای عضو سازمان ملل و تایید شورای امنیت این سازمان ترتیب می‌شود. کمیته‌های تحریم‌های این شورا مسئول نظارت و اجرای آن هستند. دولت‌های عضو سازمان ملل مکلف به اجرای این تحریم‌ها هستند. فرد تحت تحریم تحت پیگرد پلیس بین‌الملل (اینترپل) هم قرار می‌گیرد.

فهرست تحریم‌های سازمان ملل شامل مسدود کردن دارایی، منع سفر و منع تهیه، فروش و انتقال مستقیم یا غیرمستقیم سلاح به افراد و گروه‌های تحت تحریم می‌شود. این تحریم‌ها تا زمانی که معافیت از آن‌ها تصویب و اعلام نشده قابل اجرا هستند.

هر فرد یا نهادی که هدف تحریم سازمان ملل قرار می‌گیرد، رویه‌های مصوب شورای امنیت در مورد او اعمال می‌شود. ۱۳ کمیته ویژه به عنوان نهادهای فرعی زیرمجموعه شورای امنیت مسئول نظارت، ثبت و حذف نام‌ها از این فهرست و ارائه گزارش سالانه به این شورا هستند.

فهرست تحریم‌های سازمان ملل شامل دو بخش می‌شود: بخش نخست اسامی افراد تحت تحریم را در بر دارد که در حال حاضر نام‌های ۶۴۲ نفر در آن درج است. بخش دوم شامل اسامی نهادها و گروه‌های تحت تحریم می‌شود که در حال حاضر نام‌های ۳۶۸ نهاد و گروه در این فهرست ثبت است.

دولت‌های عضو سازمان ملل می‌توانند نام یا نام‌هایی را برای درج یا حذف از فهرست تحریم‌ها به کمیته‌های مربوط پیشنهاد کنند. در هر دو مورد درج یا حذف، دولت متقاضی اطلاعات و دلایل کافی و مطابق استانداردهای این کمیته‌ها در مورد فرد یا نهاد مورد نظر ارائه می‌کند.

فهرست تحریم‌ها شامل کد ویژه و اطلاعاتی دربارۀ فرد یا نهاد تحت تحریم می‌شود. این اطلاعات در مورد افراد شامل اطلاعات شخصی، وضعیت سلامت، سوابق، ملیت، محل احتمالی زندگی و تاریخ وضع تحریم می‌شود. در مورد نهادها هم اطلاعات مشابهی تهیه می‌شود.

افراد مرتبط با فعالیت‌های تروریستی در افغانستان عمدتاً در حوزه کاری کمیته ۱۲۶۷ (۱۹۹۹) و کمیته ۱۹۸۸ (۲۰۱۱) قرار می‌گیرند. کمیته نخست برای نظارت از تحریم‌های علیه القاعده و داعش و کمیته دومی تحریم‌های علیه گروه طالبان تشکیل شده‌اند که همه ۱۵ عضو شورای امنیت در آن‌ها حضور دارند.

پس از آن که آقای حکمتیار به نبرد مسلحانه با دولت و نیروهای بین‌المللی در افغانستان پرداخت، نام او در ۲۰ فبروری ۲۰۰۳ در فهرست تحریم‌های کمیته القاعده و طالبان که بعدا به کمیته القاعده و داعش تغییر نام داد، ثبت شد. اما نام‌های بیش از ۱۷۰ فرد و پنج نهاد افغانی (شبکه حقانی، دو صرافی و دو شرکت) در فهرست تحریم‌های کمیته ۱۹۸۸ درج است. بیشتر این افراد شامل رهبران و برخی اعضای فعال گروه‌ طالبان و شبکه حقانی مانند عبدالرئوف ذاکر، مسئول بخش عملیات انتحاری این شبکه می‌شود.

مفهوم ثبت و حذف نام‌ها از فهرست تحریم‌ها

مفهوم اصلی درج نامی در فهرست سیاه آن است که صاحب چنین نامی برای امنیت بین‌الملل خطرناک تلقی می‌شود. اگر صاحب چنین نامی فرد است، یا تسلیم یا بازداشت شود و یا رویه خود را تغییر دهد. بنابراین، انتظار می‌رود که تمامی کشورها و افراد برای تحقق هدف تحریم‌ها به سازمان ملل و پلیس اینترپل کمک کنند.

دلیل حذف نامی از فهرست تحریم‌ها معمولاً مرگ صاحب نام یا درخواست کشوری در این مورد است. اگر دولتی این درخواست را مطرح کند، باید توضیحات و دلایل کافی برای طرح درخواست خود فراهم کند. همچنین در مورد رفع تحریم‌ها دولت متقاضی باید شواهد و تضمین‌های کافی ارائه کند تا فرد یا نهاد مورد نظر تهدیدی برای امنیت بین‌الملل نباشد.

دلایل و توضیحاتی که از سوی کشور متقاضی در کمیته‌های تحریم‌های شورای امنیت و خود شورای امنیت سازمان ملل مطرح می‌شود، معمولاً در اطلاعیه‌های این سازمان بازتاب نمی‌یابد. بنابراین، کسب اطلاع از محتوای این توضیحات دشوار است، مگر این که کشور متقاضی یا مقام‌های سازمان ملل آن را فاش کنند.

تا حال دست‌کم نام‌های ۲۷ عضو گروه طالبان، شبکه حقانی و حزب اسلامی از فهرست سیاه حذف شده است. دلیل حذف اسم تنها سه نفر از این افراد در اعلامیه‌های رسمی سازمان ملل ذکر شده: ملا محمد ربانی، سنگین زدران و بدرالدین حقانی.

هر سه نفر به دلیل مرگ از این فهرست حذف شده، اما در مورد سایر افراد هیچ دلیلی اعلام نشده است.

از نظر شورای امنیت ملی افغانستان، کسانی که اسامی آن‌ها از فهرست تحریم‌های سازمان ملل حذف شده، رویه‌های مندرج راهنمای عمل کمیته‌های تحریم‌ها در مورد آن‌ها اعمال شده است. تواب غورزنگ، سخنگوی این شورا می‌گوید اگر فرد تحت تحریم بمیرد، دست از فعالیت‌های تروریستی بردارد و یا اطلاعات کافی درباره او جود نداشته باشد، اسمش از این فهرست حذف می‌شود.

هر سه این مورد باید به تأیید دولت یا دولت‌های مرتبط با افراد هدف تحریم برسد و آن‌ها دلایل و توضیحات کافی برای بیرون کردن نام‌های این افراد از این فهرست ارائه کنند. آقای غورزنگ می‌گوید در مورد شماری از افغان‌هایی که اسامی آن‌ها از این فهرست حذف شده، دولت افغانستان این توضیحات را فراهم کرده است.

او به عنوان مثال می‌گوید که کشته شدن قاری احمدلله در سال ۲۰۰۱ و پیوستن آقای حکمتیار به روند صلح، دلایل اصلی حذف نام‌های آن‌ها از این فهرست بوده است. آقای غورزنگ می‌افزاید که دولت افغانستان اطلاعات و تضمین‌های کافی در مورد آقای حکمتیار تهیه و قناعت اعضای دایم شورای امنیت سازمان ملل را فراهم کرده است.

نظر اعضای دائم شورای امنیت (آمریکا، روسیه، چین، بریتانیا و فرانسه) در مورد وضع یا رفع تحریم علیه افراد و نهادهایی که مخل امنیت بین‌الملل تلقی می‌شوند، اهمیت بنیادی دارد. به عنوان مثال، تا زمانی که رفع تحریم علیه آقای حکمتیار به تأیید همه آنها نرسید، درخواست دولت افغانستان جامه عمل نپوشید.

دولت افغانستان براساس برنامه آشتی با شورشیان این درخواست را مطرح کرد - برنامه‌ای که از حمایت جامعه بین‌المللی و از جمله اعضای دائم شورای امنیت برخوردار است. آمریکا با آن‌که آقای حکمتیار را فردی خطرناک می‌دانست و برای سرش ۲۵ میلیون دلار جایزه تعیین کرده بود، بالاخره چراغ سبز نشان داد. روسیه هم ملاحظاتی درباره او داشت، ولی سرانجام با رفع تحریم علیه او توافق کرد.

محمداشرف غنی، رئیس جمهوری افغانستان هم در روز امضای توافقنامه آشتی با رهبر ۶۹ ساله حزب اسلامی به این موضوع اشاره کرد. او گفت: "اگر همکاری جامعه جهانی و کشورهای دوست با حکومت و مردم افغانستان نمی‌بود، چالش‌ها در برابر روند آشتی بسیار زیاد بود."

اما از نظر سخنگوی حزب اسلامی، حذف نام آقای حکمتیار به این معنی است که جامعه جهانی "به اشتباه خود پی‌برده" است. به باور حمید عزیزی، این "اشتباه" باعث "ناکامی مبارزه با تروریسم"، "ظهور دومین دولت ناکام جهان" و "شکل‌گیری گروه داعش" در افغانستان شده و حالا رفع تحریم علیه حکمتیار گامی است در راستای جبران این اشتباه.

محمدقاسم وفایی‌زاده، پژوهشگر روابط بین‌الملل معتقد است که خروج نام آقای حکمتیار از فهرست تحریم‌های سازمان ملل اگرچه مثال موفقی از گفت‌وگوی سیاسی بین افغان‌ها است، اما هنوز هم نگرانی‌هایی در میان برخی کشورها وجود دارد و آنها می‌خواهند ببینند که او در عمل دید اهداف خود را از چه طریقی دنبال می‌کند.

به باور وفایی‌زاده، به دلیل اقدامات و اظهارات گذشته آقای حکمتیار، نیاز است او ثابت کند که با قوانین بین‌المللی و ارزش‌های جهانی در افغانستان مانند مفاد قانون اساسی، حقوق بشر، آزادی بیان، حقوق زنان و حقوق اقلیت‌ها کنار می‌آید، ارزش‌هایی که دولت و جامعه جهانی متعهد به حفاظت از آن‌ها است.

اما آنچه که در مورد رابطه آقای حکمتیار با جامعه جهانی و مسئله رفع تحریم از او اهمیت بنیادی دارد، پیشینه جنگی او، دیدگاه او نسبت به امنیت بین‌الملل و منافع اعضای جامعه بین‌المللی است. حالا اگرچه او تحت حمایت قوانین و نیروهای بین‌المللی قرار گرفته، اما به میان آمدن هر نوع تردیدی در این مورد، می‌تواند وضعیت را تغییر دهد.