افغانستان، عرصه مانور پول‌های رایج دو همسایه شرقی و غربی

شدت تنش‌های سیاسی در این اواخر نه تنها آب سرد بر روابط افغانستان و پاکستان ریخته است، بلکه گذرگاه‌های مرزی دو همسایه را هم به عبارتی یخبندان کرده است. هیچ‌گاه در روابط دو کشور، مرزهای دو طرف به مدت طولانی بر روی اتباعشان بسته نبوده است.

حدود یک ماه است که پاکستان گذرگاه‌هاش را بسته و هیچ نشانه‌ای از باز شدن آن در آیندۀ نزدیک دیده نمی‌شود. افغانستان به صورت سنتی وابسته به مسیرهای ترانزیتی کالا از پاکستان بوده و به رغم انکار مقامات کابل، بازارهایش متاثر از این وضعیت است. به رغم این سردی روابط، جالب اینجاست که هنوز در بسیاری مناطق شرقی افغانستان کالای پاکستانی با کلدار (پول) پاکستانی معامله می‌شود.

هرچند بازار اجناس پاکستانی از شهرهای در به دیوار (هم مرز با) پاکستان تا قشلاق‌های کوه‌پایه های پامیر در بدخشان گسترده است، نفوذ و استیلای کلدار پاکستانی در برخی شهرهای افغانستان، جای برای گردش "افغانی"‌ واحد پول افغانستان نگذاشته است.

بیشتر بخوانید:

در سفر به جلال آباد، مرکز ولایت ننگرهار، به مواردی برخوردیم که عمق استیلای کلدار را نشان می‌داد.

پیر مرد گدا

کلاه فرسوده و چرک بستۀ این پیر مرد نابینا پر از صدقاتی شده که روپیه پاکستانی است، نه حتی یک ده افغانی. در ابتدا این طور به نظر می‌رسید که این پول‌ها در شهرهای لاهور یا اسلام‌آباد جمع آوری شده باشد. ولی اینجا در شهر جلال آباد باید برای یک قرص نان هم روپیه پاکستانی بدهید.

برای دیدن میزان نفوذ و گردش کلدار در بازار، به محلات و فروشگاه‌های مختلف سر زدیم. هرچند در خریدها کسی از پذیرفتن افغانی خودداری نمی‌کند اما برای فروشندگان تبدیل افغانی به روپیه پاکستانی و حساب و کتاب کردن وقت می‌گیرد. این کاری بود که ما شخصا تجربه کردیم و فروشنده‌ای که ضرب و جمع نمی‌دانست و از بدشانسی، ماشین حساب هم نداشت، کاملا به زحمت افتاده بود. بازار کوچک اما مزدحم صرافی شهر هم به خوبی بیانگر این وضعیت بود. کارمندان دولتی که حقوق شان را به افغانی و بعضا به دالر (دلار) می‌گیرند برای تبدیل آن به این بازار مراجعه می‌کنند.

مولوی محمد، صراف، می گوید: "حکومت است حاکمیت‌اش نیست. چرا که قانون‌اش حاکم نیست. پلیس‌اش حقوق خود را می‌گیرد و می‌آید با ما تبادله می‌کند. افغانی می‌دهد و ما برایش کلدار (روپیه پاکستانی) می‌دهیم."

عرصه مانور کلدار از بازار اسعار/ارز شهر تا معاملات زیرزمینی آن گسترده است. ارزش سنگ‌های زینتی، کنده شده از دل کوه‌های افغانستان در این معاملات با پول پاکستان سنجیده می‌شود. و دقتی که این معامله گران در تعیین ارزش سنگ به خرج می‌دهند، در سنجش ارزش پول ملی کشورشان نمی‌دهند.

کار و بار محمد آنگل خرید و فروش سنگ‌های زینتی است. او لاجورد و برخی دیگر از سنگ‌های رنگارنگ کوه‌های بدخشان، پنجشیر و برخی ولایات دیگر را در صندوق‌های محافظت شده اطاق‌اش نگهداری می‌کند.

او می گوید: "اینکه کار و بار سنگ‌های قیمتی است. بازار را ببینید که تمام خرید و فروش به کلدار است. تجارت‌های عمده و بزرگ مثل خرید و فروش منزل و وسایط نقلیه به دالر است. کسی به افغانی معامله نمی‌کند."

دولت از سالها پیش تلاش‌های پیگیری را راه انداخت تا مانع خرید و فروش کالا به ارزهای خارجی شود. ولی بازارها همچنان عرصه تاخت‌ و تاز ارزهای همسایه است. مناطق غرب و جنوب‌غرب افغانستان در حیطه تومان ایرانی است و ولایات شرق و جنوب شرق، حوزه نفوذ بلا منازع کلدار پاکستانی است.

عطاالله خوگیانی، سخنگوی والی ننگرهار به بی بی سی گفت که برای توقف این وضعیت مرکز را در جریان گذاشته‌اند.

"برای اینکه به طور اساسی انجام معاملات به روپیه پاکستانی در ننگرهار متوقف شود، طرحی را به مرکز فرستادیم. بعد اقتصادی مساله زیاد است و ما موضوع را با وزارت مالیه هم در میان گذاشته‌ایم."

نیمروز، فراه و هرات ولایات دربه‌دیوار (هم مرز) ایران هستند. سایه ریال "تومان" ایرانی هم سالهاست که بر سر ساکنان این ولایات افتاده است. در سفری که تیم خبرنگاران بی‌بی‌سی به نیمروز داشت از نزدیک متوجه سناریوی شبیه ولایات شرقی شد. انجام معاملات به تومان، از سوزن تا منزل. حتی ماموران دولت وقتی حقوق‌شان را به افغانی دریافت می‌کنند، آن را با تومان عوض کرده به مصرف می‌رسانند.

عبدالصبور از صرافان شهر زرنج می‌گوید: "هیچ کس مانع استفاده از واحد پول ایران نمی‌شود. اگر برای خرید به دکانی (مغازه) بروید و پول افغانی بدهید، می‌گوید برو تومان بیار. اینجا تمام کار و بار به تومان است."

در گوشه و کنار شهر زرنج تابلوهایی نصب شده که مردم را به استفاده از پول افغانی تشویق می‌کند، اما به گفته محمد سمیع، والی نیمروز در کوتاه‌ مدت امکان جلوگیری از استفاده تومان در بازار نیمروز وجود ندارد. برای دیدن جایگاه ضعیف واحد پول افغانی، نیازی نیست به ولایات دوردست در شرق و غرب برویم.

در کابل، پایتخت، کمتر معاملۀ بزرگ و درشت به افغانی انجام می‌شود. حتی در آگهی‌های مربوط به فروش آپارتمان‌های دولتی، قیمت واحدهای مسکونی بیشتر به دلار ذکر می‌شود. سیاست‌های مالی دولت، هرچند توانسته ثبات لازم را به افغانی بدهد اما هرگز نتوانسته اعتبار آن‌را در برابر ارزهای خارجی بیشتر کند.

افغانی نه تنها در برابر ارز قدرتمند دالر آمریکایی سر تعظیم فرود می‌آورد، بلکه در برابر کلدار پاکستانی و تومان ایرانی هم می‌لنگد.