ویروس پولیو یا فلج اطفال چیست و چگونه منتشر می‌شود؟

ویروس فلج اطفال عمدتا کودکان خردسال را مبتلا می‌کند، از راه دهان وارد بدن و از راه روده وارد خون می‌شود و به سیستم عصبی حمله می‌کند. از هر ۲۰۰ مبتلا یک نفر دچار فلج برگشت‌ناپذیر (معمولا پا) می‌شود و از هر ده مبتلا یکی به دلیل فلج عضلات تنفسی جان می‌بازد.

این عفونت ویروسی، که می‌تواند شدید شود، به راحتی از طریق تماس با مدفوع فرد مبتلا یا به احتمال کمتر از طریق قطرک‌های سرفه یا عطسه پخش می‌شود.

این بیماری بیشتر کودکان زیر پنج سال را مبتلا می‌کند. بیشتر مبتلایان هیچ علامتی ندارند اما برخی علائمی شبیه ریزش دارند، از جمله:

در تعداد کمی از افراد مبتلا، بین یک در هزار تا یک در صد نفر، ویروس به سیستم عصبی حمله می‌کند و باعث مشکلات جدی‌تری می‌شود از جمله فلج پاها می‌شود.

در موارد نادری این بیماری می‌تواند خطر جانی داشته باشد بخصوص اگر عضلات تنفسی فلج شوند.

هیچ درمانی برای فلج اطفال وجود ندارد اما می‌توان با واکسیناسیون از آن جلوگیری کرد.

چگونه از ابتلا به پولیو جلوگیری کنیم؟

تنها راه مفید جلوگیری از ابتلا به این بیماری دریافت به موقع واکسین آن است.

در کنار آن رعایت حفظ الصحه عمومی از جمله پاک نگهداشتن تشنهاب‌ها و حفظ الصحه‌ٔ فردی از جمله شستن دست‌ها با صابون نقش مهمی در جلوگیری از انتشار این ویروس و ابتلا به دارد.

چون این ویروس بیشتر از طریق آب‌های آلوده منتقل می‌شود، در مناطقی که دسترسی به آب اشامیدنی پاک دشوار است، سرایت بیشتری پیدا می‌کند. استفاده از آب آشامیدنی پاک و غذای سالم از توصیه‌های اصلی متخصصان در جلوگیری از مصاب شدن و گسترش این ویروس است.

آیا فلج اطفال انواع مختلفی دارد؟

ویروس «وحشی» یا طبیعی فلج اطفال رایج‌ترین شکل آن است اما نوع نادرتری نیز وجود دارد که با واکسین خوراکی مرتبط است.

واکسین خوراکی فلج اطفال، حاوی ویروس زنده اما ضعیف، ایمنی عالی ایجاد می‌کند، استفاده از آن آسان است و در بسیاری از کشورهای جهان میلیون‌ها نفر را ایمن نگه داشته است. اما ویروس ضعیف این واکسین می‌تواند بی‌ضرر در روده فرد تکثیر و در نتیجه از مدفوع دفع ‌شود. تماس با این مدفوع ممکن است در موارد نادر در افراد واکسینه نشده بیماری ایجاد کند.

در طولانی‌مدت، ویروس ناشی از واکسین ممکن است تغییر کند و بیشتر شبیه فلج اطفال طبیعی شود.

بسیاری از کشورهای صنعتی اکنون از نوع تزریقی جدیدتر استفاده می‌کنند که حاوی ویروس کشته است.

هر دو نوع واکسین، بی‌خطر و موثر هستند.

تاریخچه پولیو و کشف واکسین آن

در آغاز افراد مبتلا به این ویروس و آنهایی که عضلات تنفسی‌شان آسیب دیده بود باید در یک دستگاه ریه آهنی قرار می‌گرفتند که در دهه ۱۹۲۰ برای کمک به تنفس قربانیان فلج اطفال اختراع شد. بیماران اغلب هفته‌ها داخل این دستگاه می‌ماندند و بعضی مجبور می‌شدند بقیه عمر خود در آن سپری کنند بی‌آنکه بتوانند حرکت کنند.

فلج اطفال علامت ظاهری خاصی مثل آبله ندارد به همین دلیل تا سال ۱۹۰۵ میلادی طول کشید تا یک طبیب سویدنی به نام ایوار ویکمن نشان دهد فلج اطفال یک بیماری عفونی واگیر است.

زمان این کشف هم تصادفی نبود. بهبود کیفیت آب آشامیدنی در بسیاری از شهرهای بزرگ باعث کاهش ابتلا به فلج اطفال شده بود ولی مصونیت جمعیت را هم کمتر کرده بود یعنی اگر بیماری شایع می‌شد شیوعش بسیار بارزتر بود.

آن موقع به نظر می‌رسید که خارج از کشورهای توسعه یافته فلج اطفال نسبتا نادر است ولی بررسی آمار افرادی که در کودکی فلج شده بودند خلاف آن را نشان داد. کودکان زیادی در سراسر دنیا فلج شده بودند که به شکلی باورنکردنی تقریبا به آن ‌توجهی نشده بود.

در سال ۱۹۵۲ وضع تغییر کرد و یک پزشک امریکایی به نام جوناس سالک اولین واکسین فلج اطفال را ساخت. در سال ۱۹۶۱ آلبرت سابین واکسین بهتری ساخت که به جای تزریق، خوراکی بود. این واکسین باعث کاهش سریع ابتلا به فلج اطفال در امریکا و اروپا شد ولی اشتباه‌هایی هم صورت گرفت.

در یکی از بدترین خطاهای تاریخ داروسازی امریکا، شرکت کاتر بیش از ۱۰۰ هزار واحد واکسین را تولید کرد که حاوی ویروس زنده فلج اطفال بودند و ۱۶۰ کودک را برای همیشه فلج کردند و ۱۰ کودک هم از بین رفتند. خوشبختانه این خطای فاجعه‌بار باعث نشد مبارزه با بیماری متوقف شود.

تلاش بزرگ در سال ۱۹۸۸ اتفاق افتاد که سازمان بهداشت جهانی برنامه جهانی ریشه‌کنی فلج اطفال را آغاز کرد. در سال ۱۹۹۴ در قاره امریکا فلج اطفال دیگر وجود نداشت. در سال ۲۰۰۰ در غرب اقیانوس آرام و در سال ۲۰۰۲ در اروپا هم همین اتفاق افتاد. در سال ۲۰۱۴ آسیای جنوب شرقی هم به این فهرست اضافه شد.

تخمین زده می‌شود واکسین فلج اطفال و درمان‌های مشابه مانع از فلج شدن ۱۸ میلیون نفر و مرگ ۱.۵ میلیون کودک شده باشد.

آیا فلج اطفال مشکل جهانی است؟

از سال ۱۹۸۸ تاکنون، ابتلا به این بیماری بیش از ۹۹ درصد کاهش یافته و از ۳۵۰ هزار مبتلا در بیش از ۱۲۵ کشور، به ۱۷۵ نفر در کل جهان در سال ۲۰۱۹ رسیده است.

در تمام قاره‌ها جز آسیا، ریشه‌کنی فلج اطفال رسماً تایید شده است.

آخرین مورد ثبت شده ابتلا به این ویروس در بریتانیا در سال ۱۹۸۴ بود.

این بیماری در کشورهای اندکی هنوز یافت می‌شود از جمله افغانستان و پاکستان که واکسینه کردن همه مردم دشوار بوده است.

بر اساس گزارش سازمان بهداشت جهانی، ۸۳ درصد نوزادان در دنیا در سال ۲۰۲۰ سه نوبت واکسین فلج اطفال را دریافت کرده‌اند.