توقف واردات دوا از پاکستان؛ کشورهای جایگزین‌ کدامند؟

با افزایش تنش میان افغانستان و پاکستان، حکومت طالبان تصمیم به توقف واردات دوا از پاکستان گرفته که بعضی از دواها در افغانستان کمیاب و بیماران نگران هستند.

کشوری که پیش‌تر «بیش از ۷۰ درصد دوای خود را از پاکستان تأمین می‌کرد» با توقف واردات از این کشور قیمت‌ها افزایش و کمبود برخی دواهای حیاتی نگرانی شهروندان افغانستان را برانگیخته است.

این تصمیم، که حکومت طالبان آن را بخشی از سیاست «جایگزینی مسیرها» می‌خوانند، پیامدهای فوری برای شماری از مریضان گذاشته که وابسته به دواهای وارداتی‌ هستند.

مقام‌های حکومت طالبان در جستجوی مسیرهای بدیل و تماس با کشورهایی چون هند، ایران، چین، روسیه، ترکیه، بنگله‌دیش و ازبیکستان برای تأمین دوا هستند.

تعداد از مردم می‌گویند تصمیم حکومت بر قطع واردات از پاکستان، باعث کاهش دوا در بازار و افزایش قیمت‌ها شده که فشار آن بیشتر از همه بر دوش مریضان کم‌درآمد است.

ملالی، زنی میانسال در کابل که از بیماری دیابت و فشار خون رنج می‌برد، می‌گوید که هر روز سنگینی این تغییر را حس می‌کند.

او می‌افزاید: «دواهای پاکستانی خوب و خراب داشتند، اما برای مردم غریب مناسب و اقتصادی بود. حالا که راه‌ها بسته شده، دوا بسیار قیمت شده. اگر از هند و جاهای دیگر دوا بیاید و راه باز شود، بهتر می‌شود.»

توقف واردات، دستور سه‌ماهه به تاجران دوا و فشار بر مردم

با تشدید تنش‌های سیاسی میان کابل و اسلام‌آباد، حکومت طالبان به تاجران دستور داده که تا ظرف سه ماه تمام حساب‌های تجاری‌شان را با طرف‌های پاکستانی تسویه کنند و واردات دوا را متوقف سازند.

وزارت صحت عامه حکومت طالبان هم تأیید کرده است که قسمت اعظم دوای افغانستان از پاکستان تأمین می‌شد؛ وابستگی‌ که با بستن مرزها اکنون به یک چالش بدل شده است.

بسته ماندن گذرگاه‌ها تنها واردات از پاکستان را متاثر نکرده بلکه ورود دوا از هند و کشورهای دیګر را نیز با کندی مواجه کرده است.

منصور، مردی که از مریضی التهاب روده رنج می‌برد، پس از آنکه دوایش را در چنین دواخانه پیدا نکرده بود، گفت: «تقریباً به ۱۰ دواخانه رفتم. دوا پیدا نشد. پاراسیتامول که ۱۰ افغانی بود، حالا ۲۰ افغانی شده.»

او که بیکار است، می‌گوید اکثر مردم توان خرید دواهای ساخت دیگر کشورها را ندارند.

در بسیاری از دواخانه‌های کابل، طاقچه‌ها ترکیبی از دواهای پاکستانی، هندی و تولیدات داخلی‌است. یک دوافروش می‌گوید که مردم هنوز به دواهای پاکستانی اعتماد بیشتری دارند.

او به ایبوپروفین ساخت پاکستان اشاره کرده و می‌گوید که مشتری‌ها ایبوپروفین پاکستانی را ترجیح می‌دهند و تا مردم به دواهای داخلی و یا هندی و بنگله‌دیشی عادت کنند، زمان می‌برد.

درباره دلیل قبضه بازار افغانستان توسط دواهای پاکستانی، یعقوب منگل معاون اتحادیه خدمات دوایی افغانستان به بی‌بی‌سی گفت که پاکستان طی ۳۰ سال گذشته بازار را در دست داشت.

او با اشاره به تامین ۶۵ درصد دوای افغانستان توسط پاکستان، افزود: « این دوا تنها ۶۵ درصد بازار را نه، بلکه ۶۵ درصد اذهان مردم را نیز تحت تاثیر قرار داده بود. اذهان مردم را نمی‌شود در سه یا شش ماه تغییر داد.»

تلاش برای یافتن راه‌های بدیل

در واکنش به بحران احتمالی، حکومت طالبان می‌گوید که روابط تجاری خود با کشورهایی چون هند، ایران، روسیه و برخی از کشورهای آسیای میانه را تقویت کرده‌است.

وزارت تجارت از اعلام آمادگی سرمایه‌گذاری مشترک هند و ایجاد کارخانه‌های تولید دوا خبر داد. هند در هفته‌های اخیر دو محموله بزرگ شامل ده‌ها تن دوا را به کابل فرستاد. مقام‌های افغان آنرا پاسخ فوری به نیازهای حیاتی بخش درمان می‌دانند.

معاون اتحادیه خدمات دوایی افغانستان می‌گوید: «ما با تورید دوا از ایران و ازبیکستان نمی‌گذاریم کشور با کمبود دوا مواجه شود.»

چالش دیگر به گفته بیماران و تاجران این است که کشورهای جایگزین برخلاف پاکستان، به‌سادگی به افغان‌ها ویزا نمی‌دهند.

داکتر عبدالخبیر، مالک یک دواخانه در کابل به بی‌بی‌سی گفت: «محبوبیت دواهای پاکستانی بی‌دلیل نیست. راه نزدیک بود، گرفتن ویزا آسان بود. مریضان هم درمان‌شان را همان‌جا می‌کردند. حالا اگر دوایی در بازار نباشد و بدیلش هم پیدا نشود، کشور به بحران کشانده می‌شود.»

با تغییر مسیرهای وارداتی، نگرانی دیگر مردم افزایش ورود دواهای بی‌کیفیت یا تاریخ‌گذشته است. وزارت صحت عامه افغانستان می‌گوید نظارت‌ها را افزایش داده و هم‌زمان از تولیدات داخلی حمایت می‌کند.

رسانه‌های داخلی به نقل از سخنگوی این وزارت نوشته‌اند که اکنون بیش از ۶۰۰ قلم دارو در داخل کشور تولید می‌شود و ۱۳۰ کارخانه فعال‌اند.

اما کارشناسان می‌گویند که این کارخانه‌ها هنوز توان تولید کافی را ندارند و با مشکلاتی چون کمبود برق و یا قطع برق، تأخیر در واردات مواد خام و نبود افراد فنی روبه‌رو هستند.

شمار کارخانه‌های فعال در افغانستان در برخی گزارشها حدود ۱۰۴ مورد ذکر شده که بیش از ۶۵۰ قلم دوا تولید می‌کنند.

منابع دیگر تولید داخلی را حدود ۱۰ تا ۱۵ درصد از نیاز کل کشور می‌داند. به گزارش سازمان غذا و دوایی افغانستان، بیش از ۹۵ درصد دواهای این کشور عمدتاً از پاکستان، ایران، هند و کشورهای منطقه وارد می‌شوند.

داده‌های تجارت بین‌المللی واردات دوای افغانستان از پاکستان را در سال ۲۰۱۹ حدود ۳۶/۲۸ میلیون دالر اعلام کرده است. آمار واحدی در این زمینه نیست و منابع مختلف آمار متفاوت داده‌اند. بنابراین، بی‌بی‌سی نمی‌تواند این آمار و ارقام را به صورت مستقل تایید کند.

دوا فروشان عمده و پرچون در کابل می‌گویند درصورت پیدا نشدن مسیر جایگزین، افغانستان ممکن است با کمبود جدی دوا روبه‌رو شود.

احمد فردوس بهگزین درمالک یک دواخانه در کابل می‌گوید مشکل هنوز چندان جدی نیست.

او می‌افزاید: «در بازار در ذخیره‌ها و شرکت‌های که قبلا در پاکستان نمایندگی داشتند، هنوز دوا دخیره دارند. هنوز با خطر جدی و بزرگی که باید مواجه باشیم نیستیم.»

ملا عبدالغنی برادر، معاون رئیس‌الوزرا، در نشستی با تاجران مسیر پاکستان را «مشکل دار» خوانده و دستور داد که واردات دوا از پاکستان «هرچه زودتر» متوقف شود و تأکید کرده که پاکستان باید «تضمین قوی» بدهد تا مسیرهای تجاری را سیاسی نکند.

پاکستان، در مقابل، دلیل بسته بودن مسیرها را نگرانی‌های امنیتی پس از درگیری‌های مرزی ۹ اکتوبر عنوان کرده است.

روزنامه نیشن گزارش داده که تنها در یک ماه مسدود بودن مرزها، تاجران دو طرف بیش از ز ۱۰۰ میلیون دالر زیان دیده‌اند.

چهار دور مذاکرات میان مقام‌های دو کشور در دوحه، استانبول او ریاض نیز بی‌نتیجه مانده و امیدها برای باز شدن مسیرها کم‌رنگ‌تر شده است. اکنون افغانستان به بندر چابهار ایران چشم دوخته است.

در حالی‌که حکومت طالبان از «باز شدن هزاران در» سخن می‌گویند، بیماران و شهروندان امیدوارند یک در، حتی یک مسیر، زودتر باز شود؛ مسیری که بتواند دوا را دوباره به‌موقع، ارزان و اطمینانی به دست‌شان برساند.