چرا سامانه‌های دفاع هوایی که ونزویلا از روسیه و چین خرید، نتوانستند حمله امریکا را دفع کنند؟

«میهن ما تسخیرناپذیر است و هیچ‌ کس نمی‌تواند حتی به یک سانتی‌متر از این خاک مقدس دست‌درازی کند.»

نیکلاس مادورو در سال ۲۰۱۳ با این سخنان تاکید کرد که دولتش «قدرتمندترین سامانه دفاع هوایی جهان» را در اختیار دارد تا «هیچ هواپیمای خارجی هرگز نتواند به آسمان مقدس کشور تعرض کند».

اما سوم جنوری امسال و تقریبا ۱۳ سال پس از وعده‌های آقای مادورو، نه یک فروند، بلکه بیش از ۱۵۰ هواپیما و هلیکوپتر امریکایی با عبور از حریم هوایی ونزویلا، در عملیاتی نظامی و بی‌سابقه تا کاراکاس پیش رفتند که به بازداشت آقای مادورو و همسرش تمام شد.

ویدیوها و تصاویر منتشرشده از این وقایع در شبکه‌های اجتماعی، نشان داد که سامانه‌های گران‌قیمت دفاع هوایی ونزویلا کار چندانی نکردند، موضوعی که فرضیه همکاری عوامل داخلی را تقویت کرد، هرچند مقام‌های رسمی این ادعا را رد می‌کنند.

دلسی رودریگز، رئیس‌جمهور موقت، چند روز پس از این رویدادها در مراسم بزرگداشت قربانیان نظامی گفت: «اینجا هیچ‌ کس تسلیم نشد؛ نبرد در جریان بود، نبردی برای این میهن و برای آرمان‌های آزادی‌بخش.»

پس چه اتفاقی افتاد؟ کجای کار ایراد داشت؟ بی‌بی‌سی موندو برای یافتن پاسخ این پرسش‌ها با کارشناسان نظامی گفت‌وگو کرده است.

بهترین سامانه‌ها، دست‌کم روی کاغذ

مارک کنسین، سرهنگ بازنشسته تفنگداران دریایی امریکا و پژوهش‌گر مرکز مطالعات بین‌المللی و راهبردی، در گفت‌وگو با بی‌بی‌سی موندو می‌گوید: «ناکارآمدی دفاع هوایی ونزویلا یک معماست، چرا که این سامانه در تئوری بسیار قدرتمند بود.»

اما پیش از آنکه به دلایل احتمالی ناکارآمدی پدافند هوایی این کشور بپردازیم، بهتر است ابتدا نگاهی بیندازیم به تجهیزاتی که این سامانه را تشکیل می‌دهند.

از سال ۲۰۰۹، کاراکاس در راستای توافق‌های متعددی که از زمان هوگو چاوز با کرملین امضا شده بود، شروع به خریداری سامانه‌های ساخت روسیه مانند اس-۳۰۰ و بوک-ام۲ کرد.

سامانه نخست از پرتابگرهای موشکی متحرکی تشکیل شده که طبق داده‌های مرکز مطالعات بین‌المللی و راهبردی، موشک‌های ۱۴۸۰ کیلویی و ۷ متری آن قادرند هواپیماها، بالگردها یا موشک‌های کروز را در فاصله ۱۵۰ کیلومتری هدف قرار دهند. این سامانه رقیب سیستم پاتریوت امریکا به شمار می‌رود.

سامانه بوک-ام۲ نیز سیستم مشابهی در کلاس میان‌برد است که می‌تواند اهداف هوایی را تا فاصله ۴۰ کیلومتری نابود کند.

در نهایت، موشک‌های پچورا و ایگلا-اس هستند که هر دو برد کوتاهی دارند. موشک ایگلا-اس سلاحی دوش‌پرتاب است و به علت بهره‌گیری از سیستم هدایت مادون‌قرمز، می‌تواند هواپیماها، بالگردها و پهپادها را در ارتفاع پایین شکار کند.

آقای مادورو چند هفته پیش گفته بود: «تمام نیروهای نظامی دنیا از قدرت ایگلا-اس آگاهی دارند و ونزویلا هم دست‌کم ۵ هزار قبضه از آن‌ها را در اختیار دارد.»

به تمام موارد فوق، باید رادارهای ساخت چین و پهپادهای ایرانی را نیز اضافه کرد.

توماس ویتینگتون، کارشناس جنگ الکترونیک و رادار در موسسه سلطنتی خدمات دفاعی بریتانیا، در گفت‌وگو با بی‌بی‌سی موندو تاکید کرد که: «این سامانه برای برخی دشمنان مرگبار است، اما برای حریف بسیار پیشرفته‌ای مثل امریکا، چیزی جز آهن‌پاره نیست.»

آقای کنسین نیز دیدگاهی مشابه دارد.

او می‌گوید: «سامانه‌های روسی ظاهرا در اوکراین عملکرد نسبتا خوبی داشته‌اند، اما در برابر رقبای تراز اولی همچون اسرائیل و حالا امریکا، شکست خورده‌اند.»

سامانه دفاع هوایی ایران نیز همانند ونزویلا، بر تجهیزات روسی متکی است و نتوانست جلوی بمباران‌هایی را بگیرد که اواسط سال گذشته ابتدا توسط نیروی هوایی اسرائیل و سپس امریکا علیه تاسیسات هسته‌ای این کشور انجام شد.

فرضیه‌ها

مقامات نظامی ونزویلا تا این دم توضیحی نداده‌اند که چرا دفاع هوایی آن‌ها هیچ واکنشی از خود نشان نداده است.

اما کارشناسان معتقدند مجموعه‌ای از عوامل مختلف در بروز این ناکامی نقش داشته است.

آقای ویتینگتون می‌گوید: «طی شش ماه، امریکا با اعزام ناوگانی به دریای کارائیب، این فرصت را پیدا کرد تا چیدمان پدافند هوایی ونزویلا را شناسایی و نقاط قوت و ضعف آن را ارزیابی کند.»

با توجه به روند وقایع، مشخص است که نیروهای امریکایی موفق شدند نقاط ضعف پدافند را پیدا کنند.

این کارشناس بریتانیایی معتقد است: «احتمالا همزمان با حملات سایبری به کامپیوترهای این سامانه، پارازیت‌هایی هم ایجاد شده که رادارها و شبکه‌های ارتباطی را به کلی از کار انداخت.»

یک افسر بازنشسته ارتش ونزویلا نیز این نظر را تایید می‌کند.

این نظامی در گفت‌وگو با بی‌بی‌سی موندو گفت: «فن‌آوری جنگ الکترونیک امریکا بسیار پیشرفته است. آن‌ها تجهیزاتی دارند که رادارها را از کار می‌اندازد و باعث می‌شود هواپیماهایشان دیده نشوند.»

او در ادامه می‌گوید: «وقتی رادارها از کار افتادند، بقیه کار خیلی راحت بود؛ چون آن‌ها از عنصر غافلگیری هم بهره می‌بردند.»

آقای کنسین نیز بر این باور است که جدا از برتری فن‌آوری امریکا، نیروهای ونزویلایی در جریان آماده‌سازی برای تقابل احتمالی با واشنگتن، دچار خطاهای فاحشی شدند.

او می‌گوید: «بسیاری از سامانه‌ها بدون استتار و در فضای باز قرار داشتند و همین مسئله نابودی آن‌ها را آسان کرد.»

این دگروال بازنشسته تفنگداران دریایی امریکا در ادامه گفت: «حالا که به گذشته نگاه می‌کنیم، کاملا روشن است که این واحدها باید به خوبی استتار می‌شدند و از ماکت‌های فریب‌دهنده استفاده می‌کردند.»

تصاویری که پس از حملات منتشر شد، یک سامانه بوک-ام۲ منهدم‌شده را در کنار باند میدان هوایی لا کارلوتا نشان می‌داد؛ سامانه‌ای که حتی از بزرگراه کنار پایگاه هم به راحتی دیده می‌شد.

او می‌افزاید: «احتمالا آموزش و آمادگی نظامیان ونزویلا در سطح پایینی بوده است؛ چون نحوه استقرار اشتباه سامانه‌ها به خوبی این موضوع را نشان می‌دهد.»

با وجود اینکه مقام‌های ونزویلا در ماه‌های اخیر خبر از برگزاری رزمایش‌های متعددی داده بودند، حوادث سوم جنوری نشان داد که این تمرین‌ها اصلا کافی نبوده است.

یکی از نظامیان نجات یافته از بمباران‌ها به روزنامه تال کوال گفت: «آن‌قدر سریع بودند که اصلا فرصت نشد واکنشی نشان دهیم یا ضدحمله‌ای بکنیم.»

ریکاردو سالاسار، گروهبان یکمی که در بمباران پایگاه لا کارلوتا زخمی شده بود، در گفتگو با تله‌سور روایت مشابهی را بازگو کرد.

او می‌گوید: «دو موشک ایگلا را برداشتم و آماده کردم، اما همین که خواستم روی شانه‌ام بگذارم، بمبی کنارم خورد و من را به هوا پرتاب کرد و بیهوش شدم.»

بیشتر شبیه پولیس است تا ارتش

آقای کنسین همچنین معتقد است که اتفاقات سوم جنوری، نتیجه تغییرات در دکترین نظامی ونزویلا در دوران چاوز بوده است.

او می‌گوید: «سال‌هاست که ارتش به جای مقابله با تهدیدهای خارجی، بیشتر روی امنیت داخلی تمرکز کرده است.»

جنرال هبرت گارسیا پلاسا هم با این نظر موافق است و آن را تایید می‌کند.

وزیر پیشین حمل‌ونقل و تغذیه در حکومت مادورو به اینفوبائه گفت: «امریکایی‌ها پی بردند که نیروهای مسلح ونزویلا فقط برای جنگ‌های نامتقارن و مقاومت آموزش دیده‌اند و توانایی جنگ کلاسیک و تمام‌عیار را ندارند.»

این مقام نظامی، مسئولیت آنچه را که پیش آمد، مستقیما متوجه وزیر دفاع فعلی، جنرال ولادیمیر پادرینو لوپس، دانست.

او افزود: «پادرینو و دومینگو هرناندس لارز بانیان دکترین به‌اصطلاح «جنگ مقاومت» بودند؛ در حالی که این استراتژی عملا برای مهار معترضان داخلی و تثبیت قدرت دولت بولیواری طراحی شده بود.»

به گزارش رسانه‌هایی مانند نیویورک تایمز، بخشی از تجهیزات دفاع هوایی ونزویلا حین عملیات فعال نبودند. گفته می‌شود سوءمدیریت و بحران‌های اقتصادی سال‌های گذشته، عامل اصلی این ناتوانی دفاعی بوده است.

آقای ویتینگتون می‌گوید: «فساد همیشه آسیب‌زاست، به‌ویژه زمانی که پای دفاع و امنیت ملی در میان باشد.»

چند هفته پیش، آندری سربین پونت، تحلیل‌گر بین‌المللی حوزه سیاست خارجی و دفاع و رئیس مرکز تحقیقات اقتصادی و اجتماعی، کارآمدی سامانه‌های دفاعی ونزویلا را زیر سؤال برده بود.

او در گفت‌وگو با بی‌بی‌سی موندو گفت: «میان توان اسمی ارتش ونزویلا و آنچه در میدان عمل آماده‌ به‌ کار است، تفاوت فاحشی دیده می‌شود.»

ضربه خورده اما از پا نیفتاده

با وجود آنکه حملات و بمباران‌های آمریکا ضربه سنگینی به پدافند هوایی ونزویلا وارد کرده، این سامانه به‌طور کامل از بین نرفته است.

آقای ویتینگتون می‌گوید: «هدف امریکا نابودی کامل شبکه دفاع بود؛ آن‌ها به دنبال ایجاد یک معبر هوایی بودند تا بالگردها بتوانند برای عملیات خارج کردن مادورو وارد عمل شوند.»

زرادخانه پهپادی و اسکادران جنگنده‌های سوخو ۳۰-ام‌کا۲ ونزویلا در کنار چندین پرتابگر موشکی، از جمله دارایی‌های نظامی این کشور هستند که همچنان سالم و عملیاتی باقی مانده‌اند.

به گفته این کارشناس، وقایع اخیر فرماندهی نظامی ونزویلا را به بازنگری اساسی در ساختار و توانمندی‌های خود وادار می‌کند.

او می‌گوید: «ما نمی‌دانیم در لایه‌های درونی چه می‌گذرد و آیا کسی از مقامش برکنار شده یا نه؛ اما حقیقت این است که برای رسیدن به یک توان رزمی کارآمد و مهلک، بازنگری در ساختارها الزامی است.»

تا این دم، تنها برکناری جنرال خاویر مارکانو تاباتا، رئیس گارد ریاست‌جمهوری و فرمانده واحد محافظان رئیس‌جمهور، رسماً گزارش شده است. همچنین شایعاتی نیز درباره عزل جنرال خوزه لوئیس ترمونت خیمنس، فرمانده دفاع یکپارچه هوافضای ونزویلا، بر سر زبان‌ها افتاد.

هنوز معلوم نیست عملیاتی که ضعف‌های باورنکردنی ارتش ونزویلا را این‌گونه برملا کرد، در نهایت به دگرگونی در ساختار نظامی این کشور منجر خواهد شد یا نه.