افغانستان در هشت ماه به ارزش بیشتر از ۶۰۰ هزار دالر ریگ وارد کرده است

با گسترش فعالیت‌های ساختمانی و صنعتی در افغانستان، استفاده و واردات ریگ هم در این کشور افزایش یافته است.

وزارت مالیهٔ حکومت طالبان می‌گوید که میزان واردات ریگ سیلیکان چهار سال پیش تنها هفت تن بود، این مقدار در سال ۲۰۲۵ میلادی به سه‌ونیم هزار تن افزایش یافته است.

وزارت صنعت و تجارت هم می‌گوید که در هشت ماه نخست سال جاری خورشیدی افغانستان به ارزش بیش از ششصد هزار دالر ریگ وارد کرده است.

شتاب گرفتن فعالیت‌های صنعتی و ساختمانی

در افغانستان ریگ یکی از اقلام مهم در صنعت ساختمان، پروژه‌های توسعه‌ای و بازسازی به‌شمار می‌رود. شماری از تاجران افغان و مسئولان شرکت‌های ساختمانی به بی‌بی‌سی گفته‌اند که خرید و فروش ریگ اکنون در حال افزایش است.

علت این افزایش هم پروژه‌های ساختمانی و مسکونی عنوان شده است.

مقام‌های وزارت مالیه می‌گویند که با گسترش فعالیت‌های صنعتی و ساختمانی در افغانستان، واردات ریگ سیلیکان از پاکستان، ایران و چین هم سال‌به‌سال افزایش یافته است.

بخش بزرگی از این ریگ‌ها پیش از بسته شدن مرز میان پاکستان و افغانستان از این مسیر به افغانستان منتقل می‌شد.

ریگ سیلیکان در تولید محصولاتی مانند شیشه، صابون و کاشی هم کاربرد دارد.

استخراج ریگ در افغانستان چگونه انجام می‌شود؟

باریداد صدیقی، رئیس شرکت ساختمانی «اعتماد صدیقی»، به بی‌بی‌سی گفت که آن‌ها برای کارهای ساختمانی از سه نوع ریگ استفاده می‌کنند که دو نوع آن به‌صورت طبیعی یافته می‌شود.

آقای صدیقی می‌گوید که در گذشته مردم ریگ مورد نیاز خود را از بستر رودخانه‌ها یا دیگر مناطق استخراج می‌کردند، اما اکنون، شرکت‌هایی همانند شرکت او، ریگ را خریداری می‌کنند، که یک موتر کوچک ریگ ۱۲۰۰ افغانی ویک موتر بزرگ ۴۵۰۰ افغانی قیمت دارد.

شرکت‌هایی که در مقیاس بزرگ ریگ استخراج می‌کنند، ثبت حکومت هستند و به دولت مالیه و حق‌الامتیاز می‌پردازند.

مرتضی بلخی، رئیس یک شرکت ساختمانی در بلخ که ریگ طبیعی تهیه می‌کند، می‌گوید که آن‌ها ریگ را از دو منبع به‌دست می‌آورند: «یکی از مسیر سیلاب‌ها و دیگری از زمین‌های شخصی.»

او درباره روند کار می‌گوید: «هر شرکت از وزارت تجارت جواز فعالیت می‌گیرد. سپس با وزارت معادن قرارداد امضا می‌کند و پس از اعلام رسمی، شرکت برنده از ساحهٔ تعیین‌شده جغل استخراج می‌کند. در ازای هر متر مکعب، ۳۰ افغانی به دولت حق‌الامتیاز پرداخت می‌شود.»

آقای بلخی می‌افزاید که شرکت‌هایی که ریگ استخراج و استفاده می‌کنند، ثبت حکومت هستند، با وزارت معدن و صنایع قرارداد دارند.

با این‌حال، وزارت معدن حکومت طالبان، با وجود تلاش چند هفته‌ای بی‌بی‌سی، به این سئوال که چه تعداد شرکت در این بخش فعالیت دارند، با چه شرایطی کار می‌کنند و چه مقدار پول از این رهگذر به دولت می‌رسد، هنوز پاسخ نداده است.

به‌رغم اینکه افغانستان منابع فراوان ریگ دارد، اما برای تأمین نیازهای خود همچنان از کشورهای خارجی ریگ وارد می‌کند.

عبدالسلام جواد، سخنگوی وزارت تجارت و صنایع حکومت طالبان، می‌گوید که افغانستان هم ریگ صادر و هم وارد می‌کند.

به گفته او در هشت ماه نخست سال جاری خورشیدی، به ارزش بیش از ۶۰۰ هزار دالر ریگ و جغل از کشورهای منطقه به افغانستان وارد شده است.

آقای جواد درباره صادرات ریگ و جغل از افغانستان گفت که در طول هشت ماه سال ۱۴۰۴ به ارزش ۲۰۸۰ دالر ریگ و جغل به چین، ایران، امارات متحده عربی و پاکستان صادر شده است.

قیوم نصیر، سخنگوی وزارت مالیه حکومت طالبان، هم به بی‌بی‌سی گفت که در سال ۱۴۰۰ میزان ریگ وارد شده ۷ تن بود و در سال ۱۴۰۳ به ۲۵۰۰ تن افزایش یافته است.

قاچاق بین‌المللی ریگ

ریگ در سراسر جهان یک مادهٔ ارزشمند است. علاوه بر خرید و فروش رسمی، هر سال در نقاط مختلف جهان به ارزش میلیاردها دالر به‌صورت قاچاق جابه‌جا می‌شود که در نتیجه به جوامع محلی و محیط زیست آسیب می‌رسد.

قاچاق‌چیان در این تجارت غیرقانونی از تهدید، رشوه و خشونت هم استفاده می‌کنند.

ارزان بودن و استخراج آسان ریگ باعث شده است که گاهی اوقات گروه‌های جنایتکار برای کنترل آن به خشونت و حتی قتل دست بزنند.

چرا ریگ این همه پر کاربرد است؟

دنیای مدرن از همین ماده ساخته شده است. ریگ در بتن، اسفالت، شیشه و سیلیکان هم وجود دارد. حتی در مکان‌هایی یافت می‌شود که کسی انتظارش را ندارد.

وینس بیسر، نویسنده کتاب «ریگ در جهان»، می‌گوید: «ما از ریگ حتی در تزئینات و برخی انواع نوشیدنی‌های خاص استفاده می‌کنیم. همچنین در تولید رنگ‌ها و مواد کششی یا الاستیک هم ریگ کاربرد دارد.»

هر سال حدود ۵۰ میلیارد تُن ریگ و جغل مصرف می‌شود. این مقدار به حدی است که می‌توانست کل کشور آرژانتاین را با یک لایهٔ یک سانتی‌متری بپوشاند.

حدود ۹۰درصد ریگ استخراج‌شده در صنعت ساخت وساز استفاده می‌شود. چین و هند بزرگ‌ترین مصرف‌کنندگان ریگ در جهان هستند.

با این حال، تمام ریگ جهان برای ساخت‌وساز مناسب نیست.

ریگ‌های بیابانی که توسط باد شکل داده شده‌اند، گرد و صیقلی هستند. برای بتن، ریگ‌هایی با لبه‌های زاویه‌دار و سخت ترجیح داده می‌شوند، که معمولاً از رودخانه‌ها استخراج می‌شوند. این شکل باعث می‌شود ذرات بهتر به یکدیگر بچسبند و بتن محکم و بادوام شود.

سمیرا عبدالعلی، فعال محیط زیست و مدیر بنیاد «آواز» در بمبئی، می‌گوید: «ریگ پس از آب، دومین مادهٔ پرمصرف در جهان است، اما دسترسی به آن اکنون کاهش یافته است.»

بازار جهانی ریگ حدود ۱۶۵ میلیارد دالر ارزش دارد، اما تقریباً غیرممکن است که مشخص شود چه مقدار از آن به‌صورت غیرقانونی استخراج می‌شود.

پژوهشگران تخمین می‌زنند که در برخی کشورها بیش از نصف ریگ به صورت غیرقانونی استخراج می‌شود. با این‌حال، هیچ نهاد ناظر مشخصی در این زمینه وجود ندارد، بنابراین اطلاعات جهانی در این باره در دسترس نیست.

لوئیس شیلی، رئیس مرکز تحقیقات تروریسم، جرایم بین‌المللی و فساد، در این‌باره می‌گوید:

«ممکن است ریگ به ساختمانی منتقل شود و هیچ‌کس نمی‌داند از کجا آمده و هیچ‌کس هم سوال نمی‌کند. حتی می‌تواند با کشتی باربری منتقل شود و کسی از منبع اصلی آن خبر نداشته باشد.»

سه عامل باعث می‌شود استخراج غیرقانونی ریگ ادامه داشته باشد: استخراج آسان آن، نیاز زیاد به ریگ در بتن، قانونی بودن خرید و فروش ریگ.

این عوامل باعث شده‌اند که استخراج غیرقانونی ریگ غالباً با کمترین مخالفت ادامه یابد و اغلب در سطح محلی انجام شود، جایی که مافیای کسب‌وکار ریگ هم در آن دخیل می‌شوند.

سمیرا عبدالعلی می‌گوید: «ممکن است یک فرد روستایی که از ساحل برای ساخت خانهٔ خود ریگ می‌گیرد، یا کسانی که ریگ خریداری کرده و متوجه سودآوری آن شده‌اند، افزایش یافته و شبکه‌ها و گروه‌های خود را تشکیل داده‌اند.»

این فعالیت‌ها معمولاً از طریق رشوه یا زور امکان‌پذیر می‌شوند.

لوئیس شیلی می‌گوید:«در استخراج ریگ فساد گسترده‌ای در میان مقامات محلی و منطقه‌ای وجود دارد، زیرا امکان اعمال محدودیت‌ها کم است.»

فعالیت‌های مجرمانه، از جمله مافیای ریگ، نیز خبرساز می‌شوند زیرا استخراج غیرقانونی اغلب به خشونت منجر می‌شود.

تکنالوژی‌های جدید می‌توانند در این حوزه کمک‌کننده باشند.

نسبت به گذشته، اکنون بتن بیشتر بازیافت می‌شود و ریگ را می‌توان به صورت مصنوعی با خرد کردن سنگ‌ها تولید کرد. با این‌حال، تولید مصنوعی ریگ هزینه‌بر است و برای هر دو روش به مصرف انرژی زیادی نیاز است.

تا زمانی که استخراج ریگ ارزان و فراوان باشد، جلوگیری از قاچاق آن آسان نخواهد بود.