مذاکره‌کنندگان ارشد ایران و امریکا در عُمان چه کسانی هستند؟

در حالیکه مذاکرات سرنوشت‌ساز و حساسی میان امریکا و ایران در مسقط، پایتخت عمان، جریان دارد، این سئوال مطرح است که مذاکره‌کنندگان ارشد ایران و امریکا چه کسانی هستند؟

عباس عراقچی، وزیر خارجه ایران هیئت ایرانی را رهبری می‌کند، فردی که فعالیت در سپاه ایران و نزدیک به ۴۰ سال دیپلماسی را در کارنامه خود دارد.

در طرف مقابل، استیو ویتکاف، فرستاده ویژه دونالد ترامپ در امور صلح، مذاکره کننده ارشد امریکاست. او قبل از انکه به این سمت گماشته شود، برای مردم در حوزه سیاست خارجی امریکا فردی شناخته شده نبود. او همه عمر به عنوان یک وکیل و سرمایه‌گذار در امور املاک و ساخت‌و‌ساز در نیویورک فعالیت کرده است.

به هرحال این دو اکنون مذاکراتی را رهبری می‌کنند که می‌تواند آینده ایران و کشورهای منطقه را رقم بزند.

استیو ویتکاف دیپلمات پرکار امریکایی کیست؟

ویتکاف با عراقچی، مذاکره می‌کند. او پیش از سفر به سلطنت عمان، به امارات متحده عربی سفر کرد تا در ابوظبی واسطه مذاکراتی میان نمایندگان روسیه و اوکراین شود که منجر به توافقی برای آزادی ۱۵۷ اسیر از هر دو طرف شد.

او قبل از آن هم به همراه جارد کوشنر، داماد و مشاور ارشد دونالد ترامپ، برای مذاکره درباره آینده نوار غزه و تنش‌ها با ایران، در بیت‌المقدس با بنیامین نتانیاهو، نخست‌وزیر اسرائیل دیدار کرد.

آقای ویتکاف، ۶۸ ساله، از پرکارترین دیپلمات‌های حکومت ترامپ است.

زمانی که در آغاز به کار دور دوم ریاست جمهوری دونالد ترامپ، استیو ویتکاف، فرستاده ویژه رئیس‌جمهور در امور خاورمیانه تعیین شد،‌ فردی شناخته شده در حوزهٔ سیاست خارجی امریکا بود.

او تمام عمر به عنوان یک وکیل و سرمایه‌گذار در امور املاک و ساخت‌و‌ساز در نیویارک فعالیت کرده است.

فعالیت در زمینه ساخت‌وساز باعث آشنایی او با دونالد ترامپ شد و یک دوستی قدیمی بین این دو وجود دارد.

آقای ویتکاف در دوره نخست ریاست‌جمهوری ترامپ نقش کم‌رنگ‌تری در حکومت او داشت و در هیئت امنای مرکز هنرهای نمایشی جان اف. کندی فعالیت می‌کرد.

با پیروزی آقای ترامپ در انتخابات ریاست جمهوری سال ۲۰۲۴، با این که آقای ویتکاف فاقد تجربه دیپلماتیک بود به خاورمیانه فرستاده شد تا برای برقراری آتش‌بس در غزه تلاش کند.

به لطف اعتماد دونالد ترامپ و روابط عمومی خوب استیو ویتکاف، او در یک سال گذشته توانسته است به یکی از پرکارترین اعضای حکومت امریکا در امور بین‌المللی تبدیل شود و عنوان رسمی‌اش خیلی زود از فرستاده ویژه در امور خاورمیانه به فرستاده ویژه در ماموریت‌های برقراری صلح تغییر یافته است.

آقای ویتکاف در یک ‌سال گذشته به کشورهای زیادی سفر و با سران آنها گفت‌وگو کرده است.

جنگ اوکراین، آتش‌بس در غزه و پروندهٔ هسته‌ای ایران، از جمله ماموریت‌های استیو ویتکاف بوده است.

او همچنین چهره اصلی حکومت ترامپ در مذاکرات با ایران بوده است.

استیو ویتکاف نخستین بار در اپریل سال گذشته میلادی در عمان با عباس عراقچی مذاکراتی انجام کرد.

پنج دور گفت‌و‌گوهای آقایان ویتکاف و عراقچی با جنگ ۱۲ روزه متوقف شد و از آن زمان گفت‌و‌گوی رسمی بین ایران و امریکا برقرار نبوده است.

با این‌حال، ظاهرا ارتباط آقای ویتکاف با طرف ایرانی برقرار بوده است.

از جمله هنگامی که در پی سرکوب اعتراض‌های اخیر، دونالد ترامپ به حکومت ایران درباره اجرای حکم اعدام بازداشت‌شدگان هشدار داد،‌ گزارش شد که عباس عراقچی با ارسال یک پیامک به آقای ویتکاف درباره اعدام نشدن معترضان اطمینان داد.

هم‌زمان با اعتراض‌ها، گزارش‌هایی هم درباره دیدار استیو ویتکاف و شاهزاده رضا پهلوی منتشر شد.

عباس عراقچی؛ از پیوستن به سپاه تا دکترای علوم سیاسی و نزدیک به ۴۰ سال دیپلماسی

اگرچه سابقه عباس عراقچی در مذاکرات هسته‌ای به زمانی فراتر از دوران وزارت خارجه محمد جواد ظریف بر می‌گردد، اما این دیپلمات کارکشتهٔ ایرانی با توافق برجام در سال ۱۳۹۴ و در سایه آقای ظریف، به نام و چهره‌ای آشنا برای ایرانیان تبدیل شد.

او سپس یک‌بار دیگر بعد از به قدرت رسیدن جو بایدن در امریکا و آغاز دور تازه‌ای از فعالیت‌های دیپلماتیک برای احیای برجام نیز به عنوان مذاکره‌کننده اصلی به صدر اخبار برگشت؛ دورانی که گفته می‌شود او موفق شده بود به توافقی جدید با امریکا دست یابد، اما این توافق هرگز به تایید مقام‌های بالاتر در تهران نرسید.

بعد از به قدرت رسیدن ابراهیم رئیسی و همفکرانش که از منتقدان برجام بودند، او همانند برخی دیگر از چهره‌های وزارت خارجه که در شکل‌گیری برجام نقش داشتند، به حاشیه رفت.

با پیوستن محمد جواد ظریف به تیم انتخاباتی مسعود پزشکیان، برخی این گمانه را مطرح کردند که او نامزد اصلی برای وزارت امور خارجه خواهد بود، اما آقای ظریف به معاونت راهبردی رئیس‌ جمهور ایران گماشته شد.

حالا که عباس عراقچی وزیر خارجه حکومت آقای پزشکیان شده، گذشته و سابقه او درباره دیدگاه‌ها و نگاهش به دیپلماسی به ما چه می‌گوید؟

از جبهه تا هلسینکی

عباس عراقچی متولد سال ۱۳۴۱ در تهران است و تحصیلات ابتدایی و متوسطه خود را در منطقه پیچ شمیران گذرانده است. سه خواهر و سه برادر دارد، اما به گفته خودش تنها برادری است که به دنبال تجارت نرفته و مسیر دیگری را برگزیده است.

همسرش بهاره عبداللهیان، فرزند علی‌عبداللهیان است که از چهره‌های نزدیک به حزب موتلفه اسلامی محسوب می‌شود و زمانی از او به عنوان یکی از چهره‌های قدرتمند اتاق بازرگانی نام برده می‌شد. آنها سه فرزند دارند.

سال گذشته رسانه‌های ایران گزارش دادند که آقای عراقچی از همسر اولش جدا شده و با آرزو احمدوند همسر دومش ازدواج کرده است.

عباس عراقچی سال ۱۳۵۸ بعد از گرفتن دیپلم، به عضویت سپاه پاسداران در آمد و در پی حمله عراق به ایران برای شرکت در جنگ ایران و عراق، راهی جبهه شد.

در سال ۱۳۶۴ در آزمون ورودی دانشکده وزارت امور خارجه قبول شد و مدرک کارشناسی ارشد خود را در رشته علوم سیاسی از دانشگاه آزاد گرفت. او در اواسط دهه ۱۳۷۰، مدرک دکترای علوم سیاسی خود را از دانشگاه کنت انگلستان به دست آورد. عنوان پایان‌نامه دکترای آقای عراقچی «تحول مفهوم مشارکت سیاسی در اندیشه سیاسی اسلامی قرن بیستم» بود. او در این پژوهش، به بررسی این موضوع می‌پردازد که چگونه مفهوم مشارکت سیاسی، به عنوان تجلی حاکمیت مردم در دموکراسی لیبرال غربی، می‌تواند در نظریه سیاسی الهام‌گرفته از اسلام که در آن «حاکمیت به طور انحصاری متعلق به خداوند است»، جای گیرد یا با آن همزیستی داشته باشد.

او سال ۱۳۹۴ در مصاحبه‌ای با هفته‌نامه «پنجره» گفت: «پس از سال ۱۳۶۸ که وارد وزارت خارجه شدم، رسما از سپاه جدا شدم اما قلبا خیر، یعنی قلبم هنوز آنجاست. لباس‎‌های مقدس آن زمان‎‌ها را هم هنوز خیلی خوب نگه داشته‌ام.»

او کارش را به عنوان کارشناس بخش بین‌الملل وزارت خارجه آغاز کرد و مدتی هم سرپرستی نمایندگی جمهوری اسلامی در سازمان کنفرانس اسلامی در شهر جده را بر عهده داشت. بعد از آن به ریاست مرکز مطالعات خلیج فارس در موسسه مطالعات سیاسی و بین‌الملل منصوب شد.

دوره اصلی کاری او به عنوان دیپلمات در سال ۱۳۷۸ آغاز شد که به عنوان سفیر ایران در فنلند به هلسینکی رفت. او در این دوره هم‌زمان سفیر آکردیته جمهوری اسلامی در استونیا هم بود.

بعد از بازگشت به ایران در سال ۱۳۸۲، حدود یک سال رئیس اداره اول اروپای غربی وزارت خارجه و بعد از آن رئیس دانشکده روابط بین‌الملل وزارت امور خارجه بود. تا این که در سال ۱۳۸۴محمود احمدی‌نژاد رئیس جمهوری ایران و جانشین محمد خاتمی شد.

«عراقچی را کنار بگذار»

او خود گفته است که صبح یک روز در میزان سال ۱۳۸۴، به جلسه‌ای فوری با منوچهر متکی، وزیر امور خارجه وقت فراخوانده شد و در آن دیدار سرپرستی معاونت حقوقی و بین‌الملل وزارت خارجه به او پیشنهاد شد.

روزنامه هم‌میهن در عقرب ۱۴۰۱ گزارشی از این ماجرا به روایت آقای عراقچی منتشر کرد که در آن گفته بود یافتن فرد مناسب برای این پست، هم به خاطر حساسیت مربوط به مذاکرات هسته‌ای و هم جلب رضایت محمود احمدی‌نژاد، کار دشواری بود. در نهایت در آن جلسه، آقای متکی بعد از گفت‌وگو با آقای عراقچی، پیشنهاد خود را از سرپرستی موقت به انتصاب دائم به معاونت حقوقی و بین‌الملل وزارت خارجه تغییر می‌دهد و عباس عراقچی در قوس ۱۳۸۴رسما این مقام را بر عهده می‌گیرد.

در آن دوره علی لاریجانی، به عنوان دبیر شورای عالی امنیت ملی مسئولیت مذاکرات هسته‌ای را بر عهده داشت و آقای عراقچی هم به عنوان معاونت حقوقی وزارت خارجه، عضوی از تیم مذاکره‌کننده بود.

اما چنان‌که آقای عراقچی در کتابش به نام «ایران تایشی» نوشته است، اختلافات میان علی لاریجانی و محمود احمدی‌نژاد در این دوران، باعث شد تا فشار زیادی به او وارد شود.

او می‌نویسد: ««یک بار خاطرم هست که در پاسخ به ایرادات آقای متکی نسبت به برخی وجوه مذاکرات و خرده‌گیری نسبت به من، گفتم: آقای وزیر من بین اختلافات این دو بزرگوار دارم له (تکه تکه) می‌شوم. خواهش می‌کنم فکری بکنید.»

در نهایت آقای لاریجانی به دلیل اختلاف نظر شدید با محمود احمدی‌نژاد بعد از دو سال استعفا داد.

آقای عراقچی درباره این دوران و کناره‌گیری خودش در کتابش نوشته است: «کناره‌گیری آقای لاریجانی پایان داستان نبود. رئیس جمهور احمدی نژاد نظرش تغییر همه اعضای گروه مذاکره کننده و کنار گذاردن آنها بود. من به عنوان دیپلمات تربیت شده بودم که در سیاست داخلی ورود نداشته باشم و فقط منافع ملی و مصالح جمهوری اسلامی را در نظر بگیرم، و به این اصل در تمام عمر کاری خود در وزارت امور خارجه پایبند بوده‌ام. اما رئیس جمهور نظر دیگری داشت، لذا باید کنار می رفتم، نه فقط از گروه مذاکراتی، که ایضا از سمت معاونت بین الملل وزارت امورخارجه. آقای احمدی نژاد صراحتا به آقای متکی گفته بود عراقچی را کنار بگذار!»

پس از آن در میزان ماه ۱۳۸۶، عباس عراقچی پیشنهاد سفارت ایران در جاپان را دریافت کرد که به نوشته خودش در آن زمان احساس خوبی درباره آن نداشت: «مثل بازیکنی [بودم] که وسط بازی مربی او را بی‌دلیل یا به اشتباه از زمین بیرون می‌کشد.»

اما در کتاب خاطراتش نوشته است که پس از پذیرفتن این پیشنهاد و سفر به جاپان، نظرش تغییر کرد: «بعدا فهمیدم که اشتباه می‌کردم. جاپان به یکی از بهترین تجربیات زندگی کاری و حرفه‌ای‌ام تبدیل شد.»

از توکیو تا ویانا؛ «دود سفید» برجام

آقای عراقچی بعد از حدود چهار سال از توکیو به تهران بازگشت و در سال ۱۳۹۰، زمانی که علی‌اکبر صالحی وزیر امور خارجه دولت دوم محمود احمدی‌نژاد بود، به سمت معاون آسیا، اقیانوسیه و مشترک‌المنافع وزارت خارجه منصوب شد.

در همین دوره بود که همراه با سعید جلیلی، دبیر وقت شورای عالی امنیت ملی و مسئول مذاکرات هسته‌ای، در بعضی از جلسات این مذاکرات حضور داشت.

بعد از نامزد شدن رامین مهمان‌پرست، سخنگوی وقت وزارت امور خارجه در انتخابات ریاست جمهوری سال ۱۳۹۲، عباس عراقچی به صورت موقت جایگزین او شد. او که خود در دهه ۱۳۷۰ به مدت دو سال سردبیر مجله سیاست خارجی بود و سال ۱۳۸۵ هم تجربه عضویت در تحریریه «همشهری دیپلماتیک» را داشت، در مقام سخنگوی وزارت خارجه رابطه نزدیک‌تری با رسانه‌ها برقرار کرد که به گفته خبرنگاران، بعدها در جریان مذاکرات هسته‌ای منجر به برجام، به ارتباط او با رسانه‌ها کمک بسیاری کرد.

در انتخابات ۱۳۹۲ حسن روحانی پیروز شد تا مهم‌ترین دوره کاری آقای عراقچی آغاز شود. او در دولت جدید هم مدت کوتاهی سخنگوی وزارت خارجه بود تا این که در ماه سنبله همین سال جواد ظریف، وزیر خارجه جدید، او را به معاونت امور حقوقی و بین‌الملل خود منصوب کرد.

در این زمان مسئولیت مذاکرات هسته‌ای از شورای عالی امنیت ملی به وزارت خارجه محول شد و آقای عراقچی بار دیگر وارد تیم مذاکرات هسته‌ای با گروه پنج به علاوه یک شد؛ با این تفاوت که این‌بار دیگر از رقابت دو نهاد برای کنترل مذاکرات خبری نبود.

گفته می‌شود حضور او در تیم جدید مذاکرات هسته‌ای، به دلیل سابقه‌‌ای که در دوره محمود احمدی‌نژاد داشت،‌ در ابتدا با مخالفت‌هایی روبه‌رو بود، اما او در نهایت توانست به مرد دوم این مذاکرات در کنار محمد جواد ظریف تبدیل شود.

او بود که روز سوم آذر ۱۳۹۲ درباره برخاستن «دود سفید» از مذاکرات ژنو و رسیدن به توافق اولیه‌ای خبر داد که حدود یک‌ونیم سال بعد، به امضای توافق جامع هسته‌ای (برجام) منجر شد.

در این دوره داستان‌ها و روایت‌های سیاسی و شخصی زیادی از تیم مذاکرات منتشر شد که در آنها عباس عراقچی، از نگاه غربی‌ها به عنوان چهره‌ای آرام، اما سخت‌گیر معرفی می‌شد.

او در میان دیپلمات‌های غربی با وندی شرمن، معاون وزیر خارجه امریکا که هم‌سطحش بود، رابطه نزدیکی برقرار کرد و بعدها، خانم شرمن در مصاحبه‌های گوناگون از این روابط صحبت کرد.

وندی شرمن از جمله در مصاحبه با «هاروارد گزت» گفت که تا زمان رئیس‌جمهور شدن حسن روحانی، تیم مذاکره‌کننده ایرانی تنها به زبان فارسی حرف می‌زد و ارتباط تنها از طریق مترجم ممکن بود. به گفته خانم شرمن، این وضعیت موجب شده بود تا برای سالیان متمادی، مذاکرات با دشواری‌ پیش برود.

اما وقتی حسن روحانی به قدرت رسید - و وندی شرمن برای نخستین بار با عباس عراقچی ملاقات کرد- روش دیپلمات‌های ایرانی نیز تغییر کرد و آن‌ها به زبان انگلیسی مذاکره می‌کردند. خانم شرمن به «هاروارد گزت» گفت به‌رغم این‌که آقای عراقچی بارها در مذاکرات شرکت کرده بود، تا این زمان طرف روبه‌رو نمی‌دانست که آیا او می‌تواند به زبان انگلیسی صحبت کند.

خانم شرمن چند ماه بعد از به نتیجه رسیدن برجام در مصاحبه‌ای با «هاروارد کریمسون» (روزنامه دانشجویی هاوارد) گفت که او و عباس عراقچی که هر دو در جریان مذاکرات صاحب نوه شده بودند، عکس‌های نوه‌هایشان را با هم رد و بدل کردند.

سال ۲۰۱۸ با خروج امریکا از برجام در دوره ریاست جمهوری دونالد ترامپ، ستاره اقبال این توافق و همراه آن، حکومت حسن روحانی و مذاکره‌کنندگان سرشناس آن هم به تدریج رو به افول گذاشت. آقای عراقچی در دوره دوم حکومت آقای روحانی و بعد از تغییرات ساختاری در وزارت امور خارجه به عنوان معاون سیاسی آقای ظریف فعالیت می‌کرد.

حمایت از پزشکیان و پاسخ به جلیلی

با روی کار آمدن حکومت ابراهیم رئیسی، عباس عراقچی از معاونت وزارت امور خارجه کنار رفت و جای خود را به علی باقری کنی داد که در حلقه نزدیکان سعید جلیلی بود.

آقای عراقچی در میزان ۱۴۰۰ با حکم کمال خرازی، رئیس شورای راهبردی روابط خارجی، به سمت دبیری این شورا منصوب شد.

او همچنین ده سال عضو هیئت رئیسه فدراسیون ورزش‌های نابینایان و کم‌بینایان ایران بود و سال گذشته از این مقام کناره‌گیری کرد.

آقای عراقچی از طرفداران پروپاقرص تیم فوتبال پرسپولیس تهران نیز هست.

او درجریان کارزارهای انتخابات ریاست جمهوری ۱۴۰۳ از جمله مشاوران سیاست خارجی مسعود پزشکیان بود و چند بار به اظهارات رقیب اصلی او، سعید جلیلی، واکنش نشان داد.

آقای جلیلی در یکی از مناظره‌ها گفت: «شش قطعنامه سازمان ملل علیه کشورمان تصویب شد که سه مورد در دوره آقای لاریجانی بوده است که در آن دوره ظریف سفیر کشورمان در سازمان ملل و عراقچی معاون بین‌الملل بود.»

عباس عراقچی در پاسخ به این انتقاد در شبکه اجتماعی ایکس، آقای جلیلی را متهم کرد که برای قطعنامه‌های شورای امنیت علیه ایران، که در دوره او «کاغذ پاره» خوانده می‌شد، «دنبال شریک جرم می‌گردد» و گفت: «دکتر لاریجانی به دلیل سنگ‌اندازی‌ها و کارشکنی‌ها در مسیر مذاکرات، که دکتر ولایتی در مناظره‌های سال ٩٢ شمه‌ای از آنها را گفت، در نهایت استعفا داد و بنده هم از معاونت برکنار شدم. دکتر ظریف هم در نیویورک اصولا از مذاکرات حذف بود.»

حواشی خبرساز

عباس عراقچی با وجود آن که تلاش می‌کند از حاشیه دور بماند،‌ اما نامش تاکنون چند بار به سرخط خبرهای جنجالی راه پیدا کرده است.

کمتر از یک ماه بعد از امضای برجام، انتشار صحبت‌های او در یک جلسه «خصوصی و کاری» با مدیران خبر صدا و سیما با انتقاد و حملات زیادی از سوی مخالفان برجام روبه‌رو شد.

خبرگزاری صدا و سیما در گزارشی از آن جلسه - که به سرعت حذف شد - نوشت آقای عراقچی برنامه هسته‌ای ایران را از نظر اقتصادی «خسرانی بزرگ» توصیف کرده و گفته است: «ما این هزینه‌ها را برای عزت، استقلال و پیشرفت‌مان داده‌ایم.»

بر اساس این گزارش، او اذعان کرده بود که ایران «خواسته اصلی طرف مقابل» را که بستن مسیر ایران برای رسیدن به سلاح هسته‌ای بود، پذیرفته است: «ما با این موضوع هیچ مشکلی نداشتیم و این را به دشمن دادیم یعنی اعتماد به او دادیم، اعتماد که به سمت بمب نمی‌رویم.»

آقای عراقچی انتشار سخنانش در خبرگزاری صدا و سیما را «مغایر با منافع و امنیت ملی» خواند و مدعی شد که متن آن «به صورت ناقص، مخدوش و با اغلاط فراوان محتوایی و نگارشی» منتشر شده است.

در جوزای ۱۳۹۵ سخنان جواد منصوری، یکی از نخستین فرماندهان سپاه پاسداران و سفیر اسبق ایران در چین، درباره ارتباط آقای عراقچی با نیروی قدس سپاه پاسداران خبرساز شد.

آقای منصوری در مصاحبه با مجله «رمز عبور» گفته بود که عباس عراقچی و تعدادی دیگر از دیپلمات‌های ایرانی عضو نیروی قدس سپاه پاسداران هستند. او در پاسخ به مصاحبه‌کننده که پرسیده بود «بعضی‌ها از جمله آقای عراقچی سابقه نیروی قدس را دارند و نیروی قدس آنها را به وزارت خارجه معرفی کرده است» پاسخ داده بود آنها «اصلا عضو آنجا هستند.»

بعد از انتشار این مصاحبه، خبرگزاری ایرنا گزارشی به نقل یک «منبع آگاه» در وزارت امور خارجه منتشر کرد و این منبع عضویت آقای عراقچی در نیروی قدس را تکذیب کرد. این منبع که نامش فاش نشد، سخنان آقای منصوری را «بی اساس و خلاف واقعیت» خواند.

در سال ۲۰۱۸، در پی بازداشت احمد عراقچی،‌ معاون سابق ارزی بانک مرکزی، به اتهام مداخله در بازار ارز، نام عباس عراقچی در خبرها مطرح شد. با اینکه نام او در پرونده برادرزاده‌اش مطرح نبود، اما مخالفانش او را به «فامیل‌بازی» و تسهیل اعطای مقام به برادرزده‌اش متهم کردند که به گفته منتقدان بدون داشتن تجربه کافی به معاونت ارزی بانک مرکزی رسیده بود.

در نهایت حکم زندان احمد عراقچی و ولی‌الله سیف، مدیر پیشین بانک مرکزی ایران که هر دو در این پرونده به زندان محکوم شده بودند، در دیوان عالی کشور نقض شد و آنها به پرداخت جریمه نقدی محکوم شدند.