پاسخ منفی تویوتا به طالبان؛ رابطه نوع نفربرهای نظامی با بازیگران جنگ در افغانستان

هر بار که قدرت در افغانستان جابه‌جا شده، نشانه‌هایش نه ‌فقط در ارگ ریاست جمهوری و وزارت‌خانه‌ها، بلکه روی جاده‌ها و در مدل و برندی که نظام تازه انتخاب می‌کند، هم دیده شده است. تقریبا رابطه‌ای واضح میان نظام‌های سیاسی افغانستان و موترهایی که زیر پای نظامیان آن بوده، وجود داشته است؛ در دو مورد حضور شوروی و امریکا، هر تغییر قدرت، راه را برای یک مدل متفاوت از قبل موترهای نظامیان باز کرده است.

حالا میدان به دست طالبان افتاده است که درصدد هستند از دست رنجرهای امریکایی خلاص شوند و موترهای دیگر را جایگزین کنند. حکومت طالبان برای این کار اول سراغ تویوتای جاپانی رفته است.

شرکت «حبیب گلزار موتورز»، نماینده رسمی تویوتا در افغانستان، تأیید کرده است که از سوی حکومت طالبان برای خرید موتر تماس دریافت کرده، اما این درخواست را نپذیرفته است.

احمد شاکر عادل، رئیس این شرکت، در پاسخ به پرسش‌های بی‌بی‌سی، گفته است که این تماس در تاریخ ۲۷ سپتامبر ۲۰۲۵ (حدود دو ماه پیش) صورت گرفته است.

آقای عادل نوشته است که نمایندگی تویوتا در افغانستان تنها مجاز به فروش موتر به «نهادهای ملل متحد، سازمان‌های غیردولتی و شماری از سفارتخانه‌ها» است.

وقتی از او پرسیده شد که آیا پاسخ این شرکت به درخواست طالبان منفی بوده است، آقای عادل تأیید کرده و گفته است: «بله، پاسخ ما منفی بود.»

وزارت داخله حکومت طالبان تصمیم گرفته است که موترهای نظامی رنجر، ساخت شرکت فورد امریکایی را با موترهای دیگری جایگزین کند. هنوز مشخص نیست که موترهای جایگزین از کدام شرکت موترسازی خواهد بود، اما تصور می‌رفت که شرکت تویوتای جاپان به احتمال زیاد یکی از انتخاب‌های وزارت داخله حکومت طالبان باشد.

وزارت داخله حکومت طالبان چندی پیش به بی‌بی‌سی گفت: «[انتخاب نوع موتر جایگزین] هنوز نهایی نشده است. بودجه نبوده است؛ ولی امکان دارد که یونیفورم پولیس را برای هایلکس‌ها تنظیم کنیم.»

خداحافظی با رنجر

طی دو دهه حمایت امریکا و برخی دیگر از کشورهای غربی از نظام قبل از حاکمیت دوباره طالبان، رنجر یکی از اصلی‌ترین موترهای مورد استفاده نیروهای امنیتی افغانستان بویژه وزارت داخله بود.

یکی از کارمندان سابق یک شرکت امریکایی-اسکاتلندی با اسم اختصاری ای.ام.اس (AMS) به بی‌بی‌سی گفت: «موترهای رنجر، خاص برای شرایط افغانستان تولید شده بودند. قطعات وسایل این موترها در تایلند مونتاژ، و بعد به افغانستان منتقل می‌شدند.»

این شرکت که قرارداد نگهداری و مرمت موترهای نظامی در افغانستان را برعهده داشت، می‌گوید که بین سال‌های ۲۰۱۷ تا ۲۰۲۱ بیش از ۱۳۰هزار عراده موتر نظامی نیروهای ارتش و پولیس افغانستان را نگهداری و مرمت کرد. گفته شده است که ارزش قرارداد این شرکت با آمریکا ۱.۲ میلیارد دالر بود. امریکا اصلی‌ترین حامی ارتش افغانستان در دو دهه قبل از حاکمیت دوباره طالبان بود.

این کارمند سابق شرکت ای.ام.اس در افغانستان به این نظر است که افغان‌های کارمند این شرکت توانسته بودند که ظرفیت مرمت موترهای نظامی را کسب کنند. وقتی در سال ۱۴۰۰ نظام قبلی سقوط کرد، این کارمندان از افغانستان خارج شدند.

او که خواست نامش در گزارش ذکر نشود، به بی‌بی‌سی گفت که در اواخر نظام قبلی، حکومت محمد اشرف‌غنی در صدد آن بود که قراردادی با این شرکت امضا کند تا مسئولیت مرمت موترها برعهده حکومت افغانستان باشد.

از نظر او دلیل اصلی که حکومت طالبان می‌خواهد موترهای رنجر را کنار بگذارد، این است که قطعات و پرزه‌جات رنجر را نمی‌توانند به راحتی تهیه کنند؛ هم از این نظر که گران هستند و هم از آن جهت که حکومت طالبان تحریم است و نمی‌تواند مستقیم با شرکت آمریکایی فورد (تولیدکننده موتر رنجر) معامله کند.

با «پاسخ منفی» تویوتا، مشخص نیست که انتخاب بعدی حکومت طالبان چه خواهد بود، اما احتمالا خرید موترهای تویوتا از بازار آزاد می‌تواند یکی از گزینه‌ها باشد. واردات موترهای «دست دو» در افغانستان بسیار گسترده است و تولید شرکت تویوتا در صدر است.

موترهای این شرکت، بویژه هایلکس و لندکروزر در داخل افغانستان به اصطلاح چهار نوع دسته‌بندی می‌شوند: «خلیجی»، «اروپایی»، «هالندی» و «کانادایی».

قیمت‌های آن‌ها بر اساس سال تولید و نوع‌شان متفاوت است. به طور مثال یک هایلکس تولید سال ۲۰۱۰ در حدود ۱۷هزار دالر قیمت دارد و مادل سال ۲۰۲۰ قیمتش حدود ۲۶هزار دالر است؛ البته این رقم می‌تواند نسبت به فروشگاه‌ها و همچنین ولایت‌ها متفاوت باشد.

واردات بسیاری از این موترها از مسیر دوبی، ایران- هرات انجام می‌شود.

«ملا عمر و موترسایکل؛ بهترین تبلیغ برای هوندا»

پرویز مشرف، رئیس جمهوری سابق پاکستان در کتاب زندگی‌نامه‌اش به اسم «در خط آتش» قصه می‌کند: « در هفته اول دسامبر سال ۲۰۰۱، ملا عمر با این احساس که شکست خورده، سوار بر موترسایکل هوندا فرار کرد و پنهان شد. زمانی که [جونیچیرو] کویزومی، نخست‌وزیر جاپان از من در مورد محل اختفای ملا عمر پرسید، به او گفتم که عمر با هوندا فرار کرده است. بعد به شوخی اضافه کردم که بهترین تبلیغ برای هوندا این است که ملاعمر را سوار بر موترسایکل نشان دهد که فرار می‌کند، در حالی‌که پتو و ریشش در باد رها است.»

نحوه فرار اولین رهبر طالبان مشخص نیست، اما چه او با موترسایکل فرار کرده باشد یا موتر، در هر حالت پای یک وسیله ساخت جاپان در میان است. در سرطان ۱۴۰۱ مقام‌های طالبان اعلام کردند که یک موتر نوع تویوتا کرولا را در منطقه‌ای از زابل از زیر خاک بیرون کرده‌اند که ملا محمد عمر، بنیانگذار طالبان در سال ۱۳۸۰ پس از حملات امریکا به افغانستان با استفاده از آن از قندهار خارج و سپس ناپدید شد.

رابطه جنگجویان طالبان با وسایط نقلیه ساخت جاپان از ابتدای تشکیل این گروه شروع شده و به احتمال زیاد از این به بعد هم جریان خواهد داشت.

رابطه مستقیم موتر و نوع حمایت خارجی از قدرت نظامی در افغانستان

در حدود نیم قرن گذشته استفاده نظامیان افغانستان از موترهای نظامی تا اندازه‌ای به زمینه‌های سیاسی و مداخلات خارجی در این کشور رابطه مستقیم داشته است.

از ثور ۱۳۵۷ تا ۱۳۷۱ که حکومت‌های مورد حمایت اتحاد جماهیر شوروی در کابل بر سر قدرت بودند، موترهای نظامی از جمله جیپ و کاماز نشان‌دهنده وابستگی نظامی افغانستان به شوروی بود. ولگاهای روسی یکی از نشانه‌های حضور نیروهای خاد، اگسا و وزارت امنیت دولتی (نهادهای استخباراتی حکومت‌های مورد حمایت شوروی در افغانستان) بودند.

در جبهه مخالف حکومت‌های مورد حمایت شوروی در این دوره اما موترهای ساخت جاپان استفاده می‌شد. رد پای موترهای نوع تویوتا در جنگ افغانستان از این دوره شروع شد. در جریان حکومت مجاهدین به‌رهبری برهان‌الدین ربانی، استفاده از موترهای لندکروزر تولید شرکت تویتا معروف به «کروزینگ» از سوی مقامات حکومت در کابل بسیار جلب توجه می‌کرد.

موترهای تویوتا بعدها به یکی از پراستفاده‌ترین وسیله‌های نقلیه شبه‌نظامیان گروه طالبان و پس از آن در زمان حاکمیت آنها تبدیل شد.

پس از حملات ۱۱ سپتامبر ۲۰۰۱ و حمله امریکا به افغانستان که نظم نوینی با حمایت غرب در این کشور شکل گرفت، حضور و وابستگی نظامیان افغانستان به وسایط نقلیه کشورهای غربی، بویژه امریکا مثل روز روشن بود. انواع متفاوتی از این وسایط به کار گرفته شد، از جمله رنجر ساخت شرکت امریکایی فورد؛ این موتر اصلی‌ترین وسیله مورد استفاده وزارت داخله افغانستان در دو دهه بود.

همزمان در جبهه مخالف نیروهایی که سوار بر وسایط نظامی ساخت شرکت‌های امریکایی بودند، شبه‌نظامیان گروه طالبان همچنان زیر پای خود یا موترسایکل‌های هوندای جاپانی را داشتند یا هم سوار موترهای ساخت شرکت تویوتا بودند که با نام سراچه و فیلدر یاد می‌شوند.

«طالبان هم مانند هر خریدار موتر دیگر، به دنبال دو ویژگی هستند: دوام و قابل اعتمادبودن»

دو ماه پس از حملات یازده سپتامبر ۲۰۰۱ نیویارک تایمز در گزارشی نوشت که شرکت تویوتا پس از آن‌که تصاویر طالبان در حال رانندگی با موترهای «لندکروزر» در تلویزیون‌ها پخش شد، بیانیه‌ای صادر کرد. تویوتا گفت که در پنج سال گذشته، تنها یک دستگاه از موترهای این شرکت، یک لندکروزر در سال ۱۹۹۷ به‌طور رسمی به افغانستان صادر شده است.

«سایر محصولات تویوتا که اکنون در افغانستان وجود دارند، احتمالاً از کشورهای همسایه و از طریق مسیرهای غیررسمی وارد شده‌اند»، یعنی قاچاق شده‌اند.

ناراحتی تویوتا از ارتباط نامش با طالبان و القاعده آشکار بود. در بیانیه ماه سپتمبر آن شرکت آمده بود:

«تویوتا هیچ شبکه فروش یا توزیعی در افغانستان ندارد و ما به آن کشور موتر صادر نمی‌کنیم.»

در نیویارک، وِید هُویت، سخنگوی تویوتا، با لحنی کمتر رسمی، این موضوع را چنین توضیح داد:

«این افتخارآمیزترین تبلیغ برای محصولات ما نیست، اما نشان می‌دهد که طالبان هم مانند هر خریدار موتر دیگر، به دنبال دو ویژگی هستند: دوام و قابل اعتماد بودن.»

اگر شما تصاویر تبلیغاتی جنگجویان گروه داعش در نقاط مختلف جهان را دیده باشید، به احتمال زیاد متوجه حضور گسترده هایلکس‌های ساخت شرکت تویوتا شده باشید.

در ۲۳ میزان ۱۳۹۳ که گروه داعش در اوج قدرت خود در منطقه (عراق و سوریه) بود و حضور موترهای لندکروزر و هایلکس شرکت تویوتا در بیشتر تصاویر تبلیغاتی این گروه دیده می‌شد، سبب شد که شرکت تویوتا، صفحه پرسش و پاسخ ویژه‌ای در اینترنت ایجاد کند. عنوان این صحفه «گزارش‌هایی درباره استفاده از موترهای تویوتا در مناطق جنگی» بود. در این صفحه تویوتا توضیح داده بود:«به قوانین همه کشورهایی که در آن فعالیت دارد پایبند است و فروش وسایطش برای استفاده نظامی بدون اطلاع و رضایت شرکت ممنوع است. موترهایی که در دست گروه‌های مسلح دیده می‌شوند، احتمالاً از مسیرهای غیررسمی یا دست‌دوم وارد شده‌اند. تویوتا تأکید دارد که به سوریه موتر نمی‌فروشد و فروش در لیبیا و عراق فقط پس از بررسی هدف استفاده و هویت خریدار انجام می‌شود.»

نگرانی در این زمینه تا جایی پیش رفت که سبب شد تویوتا در برخی موارد به برخی طرف‌ها با این شرط موتر بفروشد که اجازه ندارند تا یک سال آن‌را دوباره بفروشند.

«جنگ تویوتا»

موتور/ اینجن قوی، قابلیت حرکت در زمین‌های سخت و مناطق کوهستانی و صحرایی، هزینه نگهداری کم و پرزه‌ها/قطعات در دسترس و ظرفیت مناسب برای نصب اسلحه متفاوت از ویژگی‌های موترهای شرکت تویوتاست که سبب شده است مورد علاقه نظامیان و شبه‌نظامیان قرار بگیرد.

در سال ۱۳۵۶ جنگی میان چاد و لیبیا رخ داد به «جنگ تویوتا» مشهور است. دلیل این نام‌گذاری به خاطر استفاده گسترده از موترهای پیک‌اپ تویوتا (بویژه مادل هایلکس و لندکروزر) در این جنگ بود.