آتش‌بس اسرائیل و حماس؛ چه چیزی مانع مرحله دوم توافق غزه شده است؟

اسرائیل و حماس در ماه اکتوبر بر سر مرحله نخست آتش‌بس با حمایت امریکا در غزه توافق کردند که این موضوع امیدها را برای هموار کردن مسیر پایان احتمالی جنگ در این باریکه افزایش داد.

دو ماه بعد، غزه همچنان در مرحله اولیه متوقف مانده است. این منطقه هنوز میان دو طرف تقسیم است، ساکنان آن آواره شده و در میان ویرانه‌ها زندگی می‌کنند.

بر اساس مرحله دوم طرح آتش‌بس پیشنهادی دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور امریکا، اسرائیل و حماس با انتخاب‌های دشواری روبرو هستند. حماس باید سلاح‌های خود را تحویل دهد و اسرائیل ملزم است نیروهای خود را از غزه بیشتر عقب بکشد و مسئولیت‌های امنیتی را به یک «نیروی ثبات‌ بین‌المللی» واگذار کند.

تشکیل حکومت انتقالی برای اداره غزه، موضوع چالش‌برانگیز دیگری است، همان‌طور که جستجوی مداوم برای یافتن رن گویلی، آخرین گروگان مفقود شده اسرائیلی، ادامه دارد.

آخرین گروگان اسرائیلی کجاست؟

رن گویلی، یک افسر پولیس اسرائیل، در جریان حملات ۷ اکتوبر حماس به اسارت درآمد. حماس می‌گوید جستجو در میان آوارهای غزه تاکنون هیچ نتیجه‌ای نداشته است. بنیامین نتانیاهو، نخست‌وزیر اسرائیل، اصرار دارد که حماس باید تمامی گروگان‌ها – چه زنده و چه مرده – را پیش از آنکه توافق آتش‌بس به مرحله بعدی برود، بازگرداند.

به تالیک و ایتزیک گویلی، والدین رن، سال گذشته گفته شد که او دیگر زنده نیست.

تالیک گویلی، مادر او به بی‌بی‌سی نیوز گفت: «آن‌ها فرزند ما را ربودند، او را ربودند.» ایتزیک، پدرش گفت: «آن‌ها می‌دانند او کجاست. آن‌ها تلاش می‌کنند او را پنهان کنند یا پیش خود نگه دارند. آن‌ها با ما بازی می‌کنند.»

آنان بر این باورند که حماس می‌خواهد پسرشان را به عنوان یک برگ برنده در مذاکرات آینده حفظ کند، چرا که پیش از این تمامی گروگان‌های دیگر را بازگردانده است.

در پاسخ، یکی از مقامات حماس به بی‌بی‌سی گفت که ادعاهای آن‌ها نادرست است و اسرائیل تلاش می‌کند از اجرای توافق شانه خالی کند. با این وجود، طبق گزارش روزنامه‌های اسرائیلی هاآرتص و تایمز آف اسرائیل، انتظار می‌رود امریکا برای اجرای مرحله دوم فشار بیاورد.

گرشون باسکین، مذاکره‌کننده سابق اسرائیل در پرونده‌های گروگان‌گیری - به‌ویژه در توافق سال ۲۰۱۱ برای گیلاد شالیت، سرباز اسرائیلی - در مصاحبه با بی‌بی‌سی عربی گفت که اسرائیل برای به تعویق انداختن انتقال به مرحله دوم توافق غزه «گزینه‌های زیادی ندارد». او استدلال کرد که ترامپ «پیش از این تصمیم روشنی گرفته است» و به نتانیاهو اطلاع خواهد داد که «مجالی برای وقت‌کشی وجود ندارد».

باسکین که پیش از این نقش محوری در کانال‌های ارتباطی غیررسمی میان اسرائیل و حماس ایفا کرده، افزود که موضوع باقی ماندن جسد گروگان در غزه «دلیل کافی» برای تأخیر در آغاز مرحله دوم نیست.

چه کسی حماس را خلع سلاح خواهد کرد؟

خلع سلاح حماس به شیوه‌ای که برای هر دو طرف قابل قبول باشد، به طور گسترده به عنوان بزرگترین مانع برای پیشبرد توافق آتش‌بس در مرحله دوم تلقی می‌شود. طبق گزارش روزنامه عبری‌زبان «اسرائیل هیوم»، ترکیه فشارهای مستمری را اعمال کرده تا بخشی از نیروی ثبات‌ساز بین‌المللی (ISF) باشد که قرار است مأمور خلع سلاح این گروه شود.

این روزنامه هفته گذشته نوشت که نتانیاهو همچنان بر موضع خود پافشاری می‌کند که این اتفاق نخواهد افتاد و ایالات متحده نیز به حمایت از این موضع ادامه می‌دهد.

تا کنون هیچ کشوری به طور رسمی اعلام نکرده است که به نیروی ثبات‌ بین‌المللی خواهد پیوست.

به گفته گرشون باسکین، حماس ممکن است «تعلیق یا انبار کردن سلاح‌های خود» و احتمالا تحویل آن‌ها به دولت فلسطین یا طرف ثالث را بپذیرد، اما نه به اسرائیل یا ایالات متحده. او به بی‌بی‌سی عربی گفت که ایالات متحده درک می‌کند خلع سلاح حماس با عقب‌نشینی کامل اسرائیل از غزه مرتبط است و دستیابی به این هدف تا زمانی که نیروهای اسرائیلی همچنان در داخل نوار غزه حضور دارند، دشوار است.

نیروهای اسرائیلی به کجا عقب‌نشینی خواهند کرد؟

اسرائیل در حال حاضر حدود ۵۳ درصد از نوار غزه را در کنترل دارد. طبق مرحله نخست توافق آتش‌بس، اسرائیل موافقت کرد که به مرزی که در امتداد شمال، جنوب و شرق غزه می‌گذرد، عقب‌نشینی کند. این خط جداکننده به «خط زرد» معروف شده است. مرحله دوم مستلزم توافق متقابل بر سر خط جدید استقرار ارتش اسرائیل، مکانیزم‌های خلع سلاح، بازسازی و ترتیبات نظارت بین‌المللی است.

این موضوعات حساس تلقی می‌شوند، زیرا مستقیما بر امنیت شهرک‌های اسرائیلی هم‌مرز با غزه و آینده حضور نظامی اسرائیل در دهلیز فیلادلفیا - نوار زمینی در امتداد مرز غزه با مصر، از جمله گذرگاه رفح - تأثیر می‌گذارند.

ایزارییل زیو، جنرال بازنشسته، رئیس سابق اداره عملیات نظامی اسرائیل، گفت که هم حماس و هم اسرائیل در ورود سریع به مرحله دوم تردید دارند. او به بی‌بی‌سی نیوز گفت: «حماس نمی‌خواهد کنترل خود را از دست بدهد و طرف اسرائیلی نیز به دلایل سیاسی ترجیح می‌دهد در غزه بماند، زیرا هیچ‌کس نمی‌خواهد به پایگاه رأی خود توضیح دهد که مجبور به عقب‌نشینی است.»

جنرال زیو استدلال می‌کند که ترامپ تنها کسی است که می‌تواند دو طرف را به جلو براند، اما تأکید می‌کند که زمان در حال از دست رفتن است. او توضیح داد: «فکر می‌کنم با منتظر ماندن ممکن است فرصت را از دست بدهیم، زیرا حماس در حال سازماندهی مجدد و قدرت آن در حال افزایش است.»

چه کسی پس از حماس بر غزه حکومت خواهد کرد؟

نحوه تشکیل بدنه اداری انتقالی که در مرحله بعدی بر غزه حکومت خواهد کرد، یکی دیگر از چالش‌های بزرگ است. اگرچه طرح پیشنهادی خواستار تشکیل یک دولت تکنوکرات مستقل فلسطینی - جدا از حماس و تشکیلات خودگردان فلسطین - است، اسرائیل گمان می‌کند که مشارکت نمایندگان هر دو گروه اجتناب‌ناپذیر خواهد بود.

دولت اسرائیل نگران است که این موضوع به حماس اجازه دهد نفوذ خود را در نهادهای حاکمیتی جدید حفظ کند، یا منجر به بازگشت تشکیلات خودگردان فلسطین به غزه شود. تشکیلات خودگردان پیش از این کنترل محدودی بر بخش‌هایی از غزه و کرانه باختری داشت، اما از زمانی که حماس در سال ۲۰۰۷ غزه را تصرف کرد، تنها بر بخش‌هایی از کرانه باختری اشغالی حکومت کرده است. حکومت نتانیاهو هرگونه مشارکت تشکیلات خودگردان یا حماس را رد می‌کند و در عوض خواستار یک «نهاد فلسطینی بی‌طرف» برای اداره این منطقه است.

به گفته گرشون باسکین، مذاکره‌کننده سابق اسرائیل، دولت اسرائیل همچنین نگران است که مرحله دوم می‌تواند نشان‌دهنده «آغاز واقعی تأسیس یک کشور فلسطینی در کنار اسرائیل» باشد.

در گفت‌وگوهای نتانیاهو و ترامپ چه موضوعاتی روی میز است؟

انتظار می‌رود این مسائل کلیدی در دیدار نتانیاهو و ترامپ در فلوریدا در اواخر ماه جاری مورد بحث و بررسی قرار گیرد. رئیس‌جمهور امریکا که میانجی‌گری آتش‌بس در غزه را بر عهده داشت، قرار است در اوایل سال آینده اعضای یک «شورای صلح برای غزه» را که به تازگی ایجاد شده معرفی کند.

به گزارش رسانه‌های اسرائیلی، انتظار می‌رود نتانیاهو در دیدار با ترامپ بر خلع سلاح حماس، جلوگیری از مشارکت آن در هرگونه دولت آینده غزه، تضمین استقرار ارتش اسرائیل در ساحه‌ای که «منطقه حائل» نامیده می‌شود و جلوگیری از استقرار نیروهای ترکیه در غزه پافشاری کند.

از سوی دیگر، گرشون باسکین به بی‌بی‌سی عربی گفت که ترامپ می‌تواند نتانیاهو را برای «پایان دادن به نقض توافق آتش‌بس توسط اسرائیل» تحت فشار قرار دهد. او گفت: «اسرائیل بیش از حماس آتش‌بس را نقض کرده است.»

بر اساس اعلام وزارت صحت غزه تحت کنترل حماس، از زمان توافق آتش‌بس در ۱۰ اکتوبر تا ۱۵ دسامبر، نزدیک به چهارصد فلسطینی کشته و بیش از یک‌هزار نفر دیگر زخمی شده‌اند. این وزارت اعلام کرد که آمار کشته‌شدگان در غزه از زمان آغاز جنگ در ۷ اکتوبر ۲۰۲۳ تا ۱۵ دسامبر امسال به هفتاد هزار و ۶۶۵ نفر رسید و ۱۷۱ هزار و ۱۴۵ نفر دیگر زخمی شده‌اند.