چرا اعتراضات کنونی در ایران بی‌سابقه است؟

تظاهرات ضد دولتی در ایران به مرحله‌ای رسیده که به گفته بسیاری از کارشناسان و شاهدان در تاریخ ۴۷ ساله جمهوری اسلامی بی‌سابقه بوده است.

در حالیکه مردم در خیابان‌های شهرهای مختلف تظاهرات می‌کنند، دونالد ترامپ، رئیس جمهوری امریکا، مقام‌های ایرانی را تهدید کرده در صورتی که معترضان را سرکوب کنند، ایالات متحده «به جایی آسیب‌پذیر است، ضربه سختی خواهد زد» و «آماده کمک است».

مقامات ایرانی گفته‌اند که با حمله به متحدان امریکا و منافعش در منطقه پاسخ خواهند داد.

بنابراین، اعتراضات کنونی و پاسخ دولت به آن چقدر با گذشته متفاوت است؟

گستردگی اعتراضات

کارشناسان معتقدند که وسعت و گستردگی اعتراضات امسال بی‌سابقه است.

الی خرسندفر، پژوهشگر جامعه‌شناسی، می‌گوید اگرچه تجمعات در شهرهای بزرگ ایران رخ داده است، اما به شهرهای کوچک نیز گسترش یافته است، «شهرهایی که بسیاری از مردم احتمالا هرگز نام آنها را نشنیده‌اند».

ایران پیش از این نیز شاهد اعتراضات ضد دولتی بوده است. جنبشی موسوم به جنبش سبز در سال ۲۰۰۹ رهبری اعتراض طبقه متوسط ​​علیه تقلب ادعایی در انتخابات ریاست جمهوری را بر عهده داشت. اگرچه این جنبش از نظر اندازه بزرگ بود، اما بر شهرهای بزرگ متمرکز بود. سایر اعتراضات بزرگ در سال‌های ۲۰۱۷ و ۲۰۱۹ به مناطق فقیرتر محدود بود.

قابل مقایسه‌ترین اعتراضات سال‌های اخیر با اعتراضات امسال، تظاهرات سال ۲۰۲۲ پس از مرگ مهسا امینی ۲۲ ساله در بازداشت است. این زن جوان توسط پولیس اخلاقی ایران به دلیل نحوه پوشیدن روسری دستگیر شده بود.

اعتراضات پس از مرگ مهسا امینی به سرعت گسترش یافت و طبق گزارش‌های متعدد، پس از شش روز به اوج خود رسید.

در مقابل، اعتراضات فعلی که از روز ۲۸ دسامبر شروع شده، بزرگتر، گسترده‌تر و پیوسته در حال گسترش است.

«مرگ بر دیکتاتور»

اعتراضات کنونی در ایران مانند اعتراضات سال ۲۰۲۲ ریشه در نارضایتی‌های خاصی دارد که به سرعت به درخواست‌ برای تغییرات عمیق در نظام تبدیل شد.

الی خرسندفر می‌گوید: «جنبش ۲۰۲۲ با مسئله زنان آغاز شد. اما نارضایتی‌های دیگری نیز در آن منعکس شد... اعتراضات دسامبر ۲۰۲۵ با مسائلی آغاز شد که به نظر اقتصادی می‌آمدند و در مدت زمان بسیار بسیار کوتاه، پیام‌های مشابهی پیدا کرده است.»

در پایان دسامبر، بازاریان در قلب تهران، در واکنش به نوسانات شدید نرخ برابری ریال ایران در برابر دالر امریکا، اعتصاب کردند.

اعتراضات به فقیرترین مناطق کشور در غرب گسترش یافت. مانند سال ۲۰۲۲ ولایت‌های ایلام و لرستان به مراکز اصلی اعتراضات تبدیل شدند.

تا اواخر ماه دسامبر، شمار معترضان به هزاران نفر افزایش یافت، زیرا میلیون‌ها ایرانی - حتی طبقه متوسط ​​- با بحران شدید اقتصادی و افزایش سریع قیمت‌ها روبرو بودند.

از آن زمان، مردمی که در خیابان‌ها راهپیمایی می‌کنند، شعار «مرگ بر دیکتاتور!» سر می‌دهند. آنها خواستار برکناری آیت‌الله علی خامنه‌ای، رهبر ایران، و رژیمی هستند که او در راس آن قرار دارد.

عامل پهلوی

به نظر می‌رسد که اعتراضات سال ۲۰۲۲ رهبری مشخصی نداشت و خیلی زود فروکش کرد. در مقابل، در تظاهرات فعلی چهره‌هایی - مانند رضا پهلوی، فرزند شاه مخلوع که در تبعید بسر می‌برد - حضور دارند و سعی می‌کنند از راه دور راهپیمایی‌ها را سازماند‌هی یا رهبری کنند. این موضوع ممکن است تا حدودی توضیح دهد که چرا اعتراضات فعلی در ایران برای مدت طولانی‌تری ادامه یافته‌ است.

در اعتراضات کنونی، شعارهایی که خواستار بازگشت پهلوی‌ها هستند، بیش از هر زمان دیگری شنیده شده است.

پهلوی در حالیکه در ایالات متحده در تبعید بسر می‌برد، خود را شاه ایران اعلام کرده است.

درخواست‌های او از مردم برای شعار دادن در خیابان‌ها به‌طور گسترده به اشتراک گذاشته می‌شود. جوانان در رسانه‌های اجتماعی داخل ایران به طور غیرمستقیم یکدیگر را به پیوستن به تظاهرات تشویق می‌کنند.

گستردگی اعتراضات اخیر در شهرهایی مانند تهران، مؤثر بودن فراخوان پهلوی را ثابت می‌کند.

تحلیلگران می‌گویند که به نظر می‌رسد حضور یک چهره مخالف شناخته شده، این باور را در برخی از معترضان تقویت کرده است که در صورت سقوط دولت فعلی، جایگزینی وجود دارد. در حالیکه برخی دیگر معتقدند حمایت ظاهری از پهلوی لزوماً به معنای تمایل به بازگشت سلطنت نیست، بلکه بیانگر تلاش‌های ناامیدانه برای پیدا کردن جایگزینی برای حکومت روحانیون ، به ویژه در غیاب چهره‌های مخالف سکولار و مشهود در داخل کشور است.

تهدید ترامپ به مداخله

عامل دیگری که تظاهرات ضد دولتی ۲۰۲۵ را از اعتراضات دیگر - حتی از اعتراضات ۲۰۲۲ - متمایز می‌کند، امریکا است.

اعتراضات امسال، برخلاف اعتراضات قبلی، ظاهراً از حمایت کاخ سفید برخوردار است. ترامپ تهدید کرده است که در حمایت از معترضان به مواضع دولتی حمله خواهد کرد - چیزی که قبلاً هرگز اتفاق نیفتاده است.

در جریان جنبش اعتراضی سال ۲۰۰۹ علیه ادعای تقلب در انتخابات ریاست جمهوری، معترضان شعار می‌دادند: «اوباما، اوباما، یا با آنها یا با ما!» باراک اوباما، رئیس جمهور پیشین امریکا - که در سال ۲۰۰۹ در قدرت بود - بعداً از اینکه در آن زمان به طور آشکارتری از معترضان در خیابان‌ها حمایت نکرده بود، ابراز پشیمانی کرد.

مسعود پزشکیان، رئیس جمهور ایران، گفته است که این تظاهرات توسط «دشمنان ایران» دست‌کاری می‌شود. با این حال، مسئله برای او این است که کشورش دوستان کمتری نسبت به سال‌های گذشته دارد.

مقامات ایرانی متحدان کلیدی خود را از دست داده‌اند: بشار اسد از ریاست جمهوری سوریه سرنگون شده و حزب‌الله لبنان نیز به دلیل اقدام نظامی اسرائیل به طور قابل توجهی تضعیف شده است.

میراث جنگ

برخلاف اعتراضات سال ۲۰۲۲، اعتراضات کنونی اندکی پس از جنگ ۱۲ روزه با اسرائیل و سپس حملات امریکا و اسرائیل به ایران آغاز شد.

عباس عبدی، روزنامه‌نگار، معتقد است که این حوادث فرصتی را برای مقامات ایرانی ایجاد کرد تا نوعی همبستگی و انسجام بین مردم ایجاد کنند، اما دولت نتوانست از آن بهره ببرد.

برخی کارشناسان همچنین معتقدند که ضربه سنگین نظامی در سال گذشته، وجهه و اعتبار سپاه پاسداران انقلاب اسلامی به عنوان نهاد اصلی نظامی کشور را نزد مردم ایران از بین برده است.

الی خرسندفر می‌گوید که با توجه به روحیه تظاهرات سال ۲۰۲۲، شاهد یک تغییر پایدار در عملکرد معترضان در جریاناعتراضات فعلی است: بسیاری از زنانی که سه سال پیش به خیابان‌ها آمدند،به او گفتند که بزرگترین دستاوردشان از بین رفتن ترس از حکومت سرکوبگر بوده است.