Ar gyfer un gystadleuaeth yn Eisteddfod yr ysgol buom yn brysur yn casglu enwau hen fasnachdai'r dref. Cawsom eu henwau a'u hanes gan bobl sydd yn eu cofio rhwng 50 a 70 mlynedd yn ôl. Y mae gennym enwau a hanes dros gant o hen siopau:

Y mae yma rai siopau newydd, a daeth amryw o'r cwmnïau mawr i agor masnachdai yma. Ond y mae llawer masnachdy yn hen iawn, a rhai heb newid eu natur ers llawer o amser, fel London House, Tan y Pendist a Dwyryd Stores.

Cawsom fenthyg rhai darluniau hen a diddorol iawn. Roedd un ohonynt yn dangos y Sgwâr cyn adeiladu Banc y Midland na London House. Rhes o dai oedd yno. Mewn darlun arall gwelid lluniau rhai o siopwyr y dref wedi cael trip i Lyn Geirionydd. Enwau rhai o'r dynion hynny sydd ar y siopau heddiw, fel E. Lloyd Jones a W.S. Williams.

Y tro hwn rhoddwn hanes hen fasnachdai y Sgwâr:

Regent House
Dyma'r fan a elwir Peacock's Stores heddiw. Siop Dilledydd arferai fod yma, ac y mae rhai o'r teulu a gadwai y siop yn byw yn Llanrwst heddiw. Cyn agor busnes yma, bu'r perchennog yn cadw siop ddillad lle mae'r Star heddiw. Ar un adeg, a chyn adeiladu'r adeilad presennol, yr oedd siop clocsiau yma, a chlocsen fawr yn hongian uwchben y drws.

Ifan Jones, y Clocsiwr, a gadwai'r busnes, ac yn ddiweddarach symudodd i Feather's Stores.

Ar y gornel hon yr oedd dwy siop Groser hefyd - Stanley House a Siop William Owen. O'u blaen yr oedd palmant llydan o gerrig 'cobblestones', ac ar hwn y gwerthid ieir ar Ddiwrnod Ffair a Marchnad.

Siop John Thomas, Saddler
Yr oedd rhwng Penybryn a lle mae Irwins heddiw. Adeilad bach ar y palmant ydoedd, ac wedyn bu siop crydd yno.

Victoria House
Yma mae siop Irwins heddiw. Cedwid siop Groser yma gan R. Roberts. Yr oedd yma fath o 'Dairy' hefyd, a chedwid y gwartheg yn y cefn.

Siop Fferyllydd John Pugh Jones
Central Cafe sydd yn y fan hon heddiw.

Steam Packet Entry
Yr oedd hwn rhwng Manweb a London House. Dywedir fod yna lwybr at y lle y byddai'r llongau yn dod i fyny'r afon. Safai rhes o dai yma, ac yn un cedwid siop Teisennau.

Boots
Cyn i Boots, Fferyllwyr, ddod yma, cedwid siop Fferyllydd gan Mr G.R. Jones, a chyn hynny gan Mr Isgoed Jones.

Gwydyr House
Busnes dilledydd arferai fod yma, yn cael ei gadw gan Robert Williams.

Sheffield House
Saif ar y gornel rhwng Stryd y Bont a'r Sgwâr. Siop Ironmonger oedd yma ers talwm, ac ar ôl hynny, siop dillad.

Canhwyllwr
Trigai Morris Jones, y Canhwyllwr, yn Heol yr Eglwys. Yno y gwerthid canhwyllau, ond rhywle tua Cae'r Graig y gwneid hwynt.

Llythyrdy
Tua hanner can mlynedd yn ôl, yr oedd Llythyrdy yn y fan y mae Gwydyr Cafe yn awr. Scorpion oedd y postfeistr. Yr oedd ef yn weinidog gyda'r Annibynwyr. Bu ei ferch hefyd yn gofalu am y Llythyrdy yno, ac ar ôl hynny yn gweithio yn y Swyddfa newydd yn Ffordd y Stesion.

Tan-y-Pendist
Y mae hon yn hen, hen siop, gyda'r un math o fusnes ers llawer o flynyddoedd.

Siop Hadau
Gwerthid hadau, ysgubau, llinyn, a phethau felly gan Mr Wynne (tad y ddiweddar Mrs Arthur Jones, Y Bull) yn y fan lle mae siop Manweb. Wedyn bu siop ddillad yno.

London House
Y mae hwn yn hen fasnachdy adnabyddus. Ar ddechrau'r ganrif yr oedd tua hanner cant o bobl yn gweithio yma, a byddai llawer o'r gwasanaethwyr yn byw gyda'i gilydd mewn tŷ cyfagos.

Siop y Dynion (London House yn awr)
Siop clocsiau a gedwid yma gan R.R. Hughes. Garston House oedd enw'r lle.

Crown Buildings
Cedwid siop Oriadurwr (Watchmaker) i fyny grisiau cerrig lle mae siop Marie heddiw. Yr oedd hyn cyn ail-adeiladu y gornel. Yn y tŷ nesaf yr oedd tafarn y Crown.

Compton house
Siop ddilladau plant oedd yma, a chedwid hi gan rieni y diweddar Mr Alfred Hughes, Cremlyn.

Casglwyd gan Blant o Dŷ Inigo.