| "Dechreuodd y gamp o drotian (rasio gyda cheffyl a chert) yn y 1850au yn America pan fyddent yn rasio'i gilydd wrth ddosbarthu'r post. Roedd nifer fawr o'r ceffylau oedd yn cymryd rhan yn y chwaraeon dros y degawdau canlynol yn ddisgynyddion i Hambletonian, ceffyl gwych o America. Mae'n rhaid iddyn nhw fod wedi cyrraedd o safon o drotian milltir mewn 2.5 munud.
"Felly ceffylau safonol, nid rhai pedigri (thoroughbred) yw'r ceffylau yn y gamp yma.
"Hwn yw'r chwaraeon ceffylau mwyaf poblogaidd dros y byd - dim ond ym Mhrydain y mae chwaraeon i geffylau pedigri yn fwy poblogaidd. "Mae'r chwaraeon wedi bod yn boblogaidd yng Nghymru am dros gan mlynedd. Traciau glaswellt sydd yn y rhan fwyaf, heblaw am Tir Prince sy'n un o bedwar trac-bob-tywydd ym Mhrydain. Mae gennym ni hefyd lifoleuadau, felly mae'n bosib rasio yma gyda'r nos.
"Yn draddodiadol, chwaraeon i ffermwyr oedd trotian - rhai oedd efo ceffyl a chert sbâr. Ond erbyn hyn mae llawer o bobl o gefndiroedd gwahanol yn cymryd rhan, gan gynnwys rhai o'r byd neidio ceffylau neu point to point a phobl busnes sy'n mwynhau cymryd rhan mewn gweithgaredd arall. Chwaraeon amaturaidd ydy o ran fwyaf.
"Er hynny, mae 'na wobrau eithaf da i'w ennill. Bydd rhaglen S4C, Rasus, yn dod yn fyw o Dir Prince cyn bo hir ac mi fydd dros £5,000 o wobr ar gael ar y noson - y mwyaf erioed ym myd trotian.
"Billie Williams, trotiwr gwych o'r 1950s, gychwynnodd trac Tir Prince yn y '90au. Roedd yn dad i fy mhartner busnes, Adam Williams, sydd hefyd yn drotiwr. Aeth Billie i'r farchnad mewn car un diwrnod, ei 'swopio' am geffyl a cherdded adref! Syrthiodd mewn cariad efo'r gamp ac roedd yn enwog iawn yn rasys yr hen Bontins ym Mhrestatyn.
"Mae'n wych gweld y rasio o amgylch y trac, yn enwedig wrth sefyll droedfeddi o'r ceffylau - mae'n her fawr." Cychwynnodd y gyfres nesaf o Rasus ar S4C nos Lun 3 Gorffennaf. Bydd y ras gyntaf fel rhan o'r gyfres o Dir Prince yn cael ei chynnal ar 31 Gorffennaf. Ewch i wefan S4C, www.s4c.co.uk/rasus am ragor o fanylion.
 | 
