Yn awdur 16 o gyfrolau, gwerthodd ei lyfrau hunangofiannol rhwng chwech a naw mil o gopïau clawr caled yr un yng ngwledydd Prydain, a dwywaith hynny eto yn yr Unol Daleithiau.

Does wybod faint a werthwyd o'i gyfrolau clawr meddal. Erbyn iddo farw yn 1995 roedd y Cymro rhyfeddol hwn wedi sefydlu pob math ar record forwrol.

Rhestr anhygoel o gampau

Rhwng 1953 a blwyddyn ei farw roedd wedi hwylio 400,000 milltir, a chynifer â 180,000 ohonynt ar ei ben ei hun.

Roedd wedi croesi'r Môr Iwerydd ugain gwaith ac wedi hwylio o amgylch y byd dair gwaith a hanner. Ef oedd y cyntaf erioed i hwylio o amgylch Gwlad yr Iâ.

Ef hwyliodd bellaf i'r gogledd erioed mewn cwch hwylio.

Ef dreuliodd y cyfnod hwyaf erioed ar gwch yng nghanol rhew'r Arctig.

Ef oedd y cyntaf i fynd drwy Gamlas Panama mewn cwch hwyliau.

Ef lwyddodd i hwylio bellaf i fyny'r Amazon. Ef oedd y cyntaf i hwylio ar ddyfroedd isaf ac uchaf y byd, sef ar y Môr Marw yn Israel ac ar Lyn Titicaca yn Bolivia.

Ef oedd y cyntaf i groesi cyfandir De America a'r cyntaf erioed i hwylio ar y Mato Grosso yn Brasil.

Hunangofiant anturus

Roedd cynnwys hunangofiannau Tristan Jones yr un mor anhygoel â'r nofelau a ysgrifennodd.

Er enghraifft, fe'i ganwyd mewn storm enbyd yn 1924 ar fwrdd llong stemar oedd yn cario nwyddau oddi ar ynysoedd Tristan da Cunha.

Dyna a roddodd iddo ei enw bedydd. Roedd ei wreiddiau yn ardal y Bermo, mewn pentref bach o'r enw Llangareth.

Yn ystod yr Ail Ryfel Byd bu'n rhan o rai o frwydrau mwyaf erchyll llynges Prydain.

Yn wir, erbyn iddo farw yng Ngwlad Thai roedd wedi dod yn eicon i bawb a oedd â diddordeb ym maes morwriaeth, a phenderfynodd yr awdur Anthony Dalton ysgrifennu cofiant diffiniol o'r Cymro lliwgar.

Faint oedd yn wir ?

Er mawr syndod iddo, canfu fod Tristan Jones wedi creu bywyd iddo'i hun a oedd yn dra gwahanol i'w fywyd go-iawn.

Yn gyntaf, nid Tristan oedd ei enw o gwbl, ond Arthur.

Nid oddi ar un o ynysoedd Môr Iwerydd y'i ganwyd ond mewn ysbyty yn Lerpwl, yn fab i ferch dosbarth gweithiol ddibriod o Swydd Gaerhirfryn.

Fe'i magwyd nid yng nghanol cychod ond mewn cartref plant amddifad lle derbyniodd ychydig iawn o addysg, ac os oedd ei wreiddiau yn ardal y Bermo o gwbl, yn sicr nid oeddynt yn Llangareth gan nad oes y fath le yn bod.

Canfu Dalton hefyd mai yn 1929 y ganwyd Jones.

Golyga hynny iddo ymuno â'r llynges flwyddyn wedi i'r rhyfel ddod i ben, gan dreulio 14 mlynedd na fuont yn gyffrous mewn unrhyw ffordd.

Meddwi, ymladd - a hudo

Ar ôl gadael y llynges prynodd Tristan Jones hen racsyn o gwch a hwyliodd am Fôr y Canoldir gan hurio'i gwch allan i unrhyw un oedd ei angen.

Rhoddodd gynnig ar smyglo chwisgi ar ambell noson dywyll.

Meddwai'n rheolaidd a byddai'n uchel ei gloch ac yn barod â'i ddyrnau.

Eto i gyd roedd ganddo ryw bresenoldeb a wnâi i bobl wrando arno. Roedd ganddo lais hudolus - llais a gallu bardd, yn ôl rhai.

Doedd ganddo ddim teulu na chysylltiadau agos a dyna, mae'n debyg, a'i gwnaeth hi'n hawdd iddo lunio bywyd ffantasi iddo'i hun a chynnal y ddelwedd honno am gyfnod mor hir.

Anturiaethau go-iawn

Roedd rhai o'i ddisgrifiadau o'i fywyd yn wir. Oedd, yr oedd wedi dysgu ei hun i hwylio ac i ysgrifennu ac, yn wir, cymerodd at y ddwy grefft fel pysgodyn at ddŵr.

Do, fe fu ar y Mato Grosso, a hynny pan oedd yn ei bedwardegau.

Oddi yno, hwyliodd i Efrog Newydd lle, yn Greenwich Village, bu'n rhoi trefn ar ei fywyd.

Neu, yn hytrach, bu'n aildrefnu ei fywyd.

Dros gyfnod o dair blynedd ysgrifennodd chwe chyfrol ac yma y ganwyd y Tristan Jones chwedlonol.

Wedi iddo greu bywyd newydd iddo'i hun aeth ati i geisio byw'r bywyd hwnnw.

Penderfynodd deithio'r byd er mwyn hyrwyddo'i lyfrau ac i godi arian ar gyfer mentrau newydd, ond yn 1982 cafodd ergyd drom wrth iddo golli ei goes chwith.

Fe'i torrwyd i ffwrdd mor uchel â'i glun yn dilyn achludiad i'r galon a oedd yn fygythiad i'w fywyd.

Serch hynny, profodd Tristan Jones nad siaradwr gwag ydoedd.

Llwyddodd, ar un goes, i hwylio ar draws Môr Iwerydd, trwy rwydwaith o afonydd Ewrop ac, yn y pen draw, mor bell â Gwlad Thai er mwyn profi iddo'i hun ac i'r byd fod modd i rai o dan anfantais gorfforol barhau i fyw bywyd llawn.

Bedair blynedd yn ddiweddarach collodd ei goes dde o ganlyniad i fadredd ond parhaodd i frwydro, gan ddal i herio, a dal i hawlio campau anhygoel.

Bu farw ar 21 Mehefin 1995.

Y gwirionedd yn rhyfeddach na'r ffantasi

Tybed, os oedd cymaint o hanesion amdano'n rai ffug, a ddylid rhoi coel ar ei honiad ei fod yn Gymro?

Does dim prawf o hynny, ond mae ei gyfenw'n awgrymu hynny'n gryf.

A pham honni bod yn Gymro pan allai yn hawdd fod wedi mabwysiadu cenedligrwydd llawer mwy egsotig?

Yr hyn sy'n rhyfedd, erbyn iddo sylweddoli fod y diwedd yn dod, yw iddo gyfaddef i rai enghreifftiau o dwyll.

Er enghraifft, roedd wedi cuddio'r ffaith ei fod yn hoyw, ond pan deimlodd nad oedd ganddo unrhyw beth i'w golli mwyach, cyfaddefodd i hynny.

Pan gyhoeddodd ei gyfrol hunangofiannol The Incredible Voyage yn 1977, gwnaeth hynny fel petai'n adrodd hanes ei fywyd, ond cymysgedd o'r gwir a'r hyn yr hoffai iddo fod yn wir oedd yn y gyfrol.

Eto, er iddo greu bywyd dychmygol iddo'i hun, y gwir amdani yw nad oedd angen iddo ymestyn yr hanesion amdano'i hun o gwbl.

Roedd yn forwr naturiol a medrus o'i gorun i'w draed, yn ysgrifennwr greddfol ac yn gryn fardd.

Petai ond wedi sylweddoli hynny, roedd yn fwy o gymeriad mewn bywyd go-iawn nag ydoedd yn ei ddychymyg ac yn ei lyfrau.

Cafwyd awgrym o duedd Tristan Jones i addurno ffeithiau pan ddywedodd unwaith, 'Mae fy hanesion i gyd yn wir - ond byddaf yn eu cofio'n wahanol bob tro'.

Petai wedi cael byw yn hwy a mwynhau iechyd gwell, pwy a ŵyr na fyddai wedi cyflawni'r holl anturiaethau yr honnodd iddo'u cyflawni?

Lyn Ebenezer