Mae'r ddwy ffaith yma yn cael eu plethu yn ei ddwy nofel, Cwmardy (1937) a'i ddilyniant We Live (1939).

Propaganda Marcsaidd, meddai rhai, yw'r nofelau hyn, ac mae yna elfen o wirionedd yn y cyhuddiad.

Ond erbyn hyn mae'r beirniaid wedi dechrau gweld rhinweddau llenyddol ynddynt, ac yn wir, maent yn haeddu cael eu hystyried ar gyfrif eu portreadau lliwgar a'u golygfeydd cofiadwy.

Yn ddi-os, maent yn perthyn i lenyddiaeth adain-chwith Cymru rhwng y ddau ryfel byd.

Profiad yn y pyllau

Ganwyd Lewis Jones yng Nghwm Clydach, heb fod ymhell o Donypandy, ym 1897. Plentyn siawns ydoedd a magwyd ef gan ei fam-gu.

Aeth i weithio o dan ddaear yn Lofa'r Cambrian pan oedd ond yn ddeuddeng mlwydd oed, a phriodiodd bedair mlynedd yn ddiweddarach.

Ymunodd â'r Blaid Gomiwnyddol tra oedd yn fyfyriwr yn y Central Labour College yn Llundain rhwng 1923 a 1925, meithrinfa i genehedlaeth gyfan o Farcsiaid ifainc.

Dylanwadwyd ar ei feddylfryd gan led-syndicaliaeth The Miners' Next Step (1912), dogfen allweddol yn hanes y diwydiant glo yn y De.

Arweinydd streic

Fe'i etholwyd yn Gadeirydd Cyfrinfa'r Cambrian ym 1918.

Yn ystod Streic Gyffredinol 1926, trobwynt yn hanes y cymunedau glofaol, dechreuodd siarad yn gyhoeddus ar ran y glowyr, a dysgu'r grefft o gorddi ei wrandawyr.

Pan fu rhaid i'r glowyr ddychwelyd i'w gwaith ar ôl saith mis, collodd ef, ynghyd â llawer o ddynion eraill, ei swydd fel pwyswr am iddo wrthod gweithio gyda dynion oedd wedi bod yn flaclegs

Daeth i amlygrwydd fel trefnydd Mudiad Cenedlaethol y Gweithwyr Di-waith, ac fe arweinodd sawl gorymdaith newyn o Gwm Rhondda i Lundain a threfnu llu o brotestiadau yn erbyn y Prawf Moddion, gan gynnwys un enfawr ym 1935.

Cafodd ei ethol yn aelod o Bwyllgor Cymreig y Blaid ym 1931 a bu'n un o ddau aelod Comiwnyddol ar Gyngor Sir Forgannwg am dair mlynedd olaf ei oes.

Aeth i Fosco fel cynrychiolydd De Cymru, ond achosodd tipyn o stŵr am iddo wrthod sefyll er parch i Stalin na chymeradwyo ei areithiau.

Ei garcharu

Yr oedd yn siaradwr tanbaid: fe'i carcharwyd am areithiau a ystyriwyd gan yr heddlu o fod yn derfysglyd a denodd lu o ddilynwyr ymhlith y glowyr a gweithwyr eraill yn y diwydiannau trymion.

Cymerodd ran flaenllaw yn yr ymgyrch o blaid Gweriniaeth ddemocrataidd Sbaen, a bu farw o drawiad ar y galon ym 1939 wedi iddo annerch dros ddeg ar hugain o gyfarfodydd awyr-agored yn ystod yr wythnos y cwympodd Barcelona i Ffasgwyr Franco.

Rhyfedd, a dweud y lleiaf, yw'r ffaith fod Lewis Jones, yn ystod bywyd byr a phrysur tu hwnt, wedi llwyddo ysgrifennu dwy nofel o bwys.

Er gwaethaf eu gwendidau o safbwynt llenyddol, efallai, maent yn ddilys iawn ac yn parhau i fod yn eithriadol o rymus.

Ail gyhoeddwyd y ddwy o dan nawdd yr Academi Gymreig ym 1978.

Meic Stephens