Byrdwn ei neges oedd iddo ddod o hyd i'w wraig, Beryl, wedi marw ac iddo wedyn guddio'i chorff mewn gwter yn y tŷ golchi.

Aeth plismyn i'r cyfeiriad yn Llundain a roddwyd iddynt gan y dyn ac yno, yn union fel yr honnai, canfuwyd corff gwraig ifanc.

Yno hefyd, yn y gwter, roedd corff baban 14 mis oed.

Dair blynedd yn ddiweddarach, byddai arwyddocâd cyfeiriad y tŷ yn atseinio drwy'r byd.

Y cyfeiriad oedd 10 Rillington Place.

Pwy oedd y llofrudd?

Byth ers ei grogi yn 1950, mae tynged Timothy John Evans wedi aflonyddu ar gydwybod dynoliaeth.

Crogwyd Evans am lofruddio'i blentyn.

Amheuid ef hefyd o lofruddio'i wraig.

Yn ddiweddarach profwyd nad ef a laddodd ei wraig, ond yn hytrach mai John Reginald Halliday Christie, deiliad y tfl lle trigai Evans a'i deulu, oedd y llofrudd.

Yn yr achos a ddygwyd yn ei erbyn, cyhuddodd Evans ei landlord o ladd Beryl wrth berfformio erthyliad arni, ond anwybyddwyd ei gyhuddiad.

Yn wir, roedd Christie yn dyst yn yr achos.

Dair blynedd yn ddiweddarach cyfaddefodd Christie iddo lofruddio chwech o fenywod, gan gynnwys Beryl Evans.

Gwadodd iddo ladd y plentyn, ond hyd heddiw mae'r darlun yn hynod aneglur. Pwy oedd y dyn bach di-nod hwn a ddihunodd gydwybod cynifer o bobl ledled y byd?

Cefndir Cymreig

Cymro o ardal Merthyr Tudful oedd Timothy John Evans a symudodd i Lundain lle cafodd waith fel gyrrwr fan.

Cafodd fflat ar rent ar lawr uchaf 10 Rillington Place. Roedd yn ffantasïwr.

Honnai, ymhlith pethau eraill, ei fod yn fab i Iarll o'r Eidal.

Y gwir amdani oedd mai meddwl plentyn oedd ganddo, gydag IQ o ddim ond 70.

Yn 1949 roedd Evans yn 24 mlwydd oed, yn anllythrennog ac yn briod â Beryl.

Pedair ar bymtheg mlwydd oed oedd hi, ac roedd ganddynt ferch fach, Geraldine.

Yn wyneb protestiadau eang, crogwyd Timothy John Evans yng Ngharchar Pentonville ar 9 Mawrth 1950.

Apeliwyd yn ofer am ddiddymu'r gosb eithaf yn ei erbyn, ac ar ôl iddo dderbyn pardwn ymhell wedi ei ddienyddiad defnyddiwyd achos Evans fel y ddadl glasurol a diffiniol yn erbyn adfer crogi.

Onid oedd dyn cwbl ddieuog wedi ei lofruddio gan y wladwriaeth?

Y gwir lofrudd

Pan ymddangosodd John Christie o flaen ei well, sylweddolwyd fod honiad Evans mai'r landlord oedd y llofrudd yn hollol wir.

Wrth i Christie gyfaddef iddo lofruddio chwech o fenywod, a hwyrach saith neu wyth o fewn cyfnod o 13 mlynedd - ni fedrai gofio'r manylion - datgelwyd ei fod yn gorffgarwr. Hynny yw, hoffai gael rhyw â'r meirw.

Ni fedrai gael cyfathrach naturiol ag unrhyw fenyw fyw.

Ei arferiad fyddai dod â menyw adre i 10 Rillington Place, ei meddwi, defnyddio carbon monocsid i'w gwneud hi'n anymwybodol, ei thagu ac yna cael cyfathrach rywiol â hi.

Diddorol nodi i Christie wadu'n bendant iddo ladd y plentyn.

A oedd yn dweud y gwir, neu a oedd am osgoi bod yn fwy esgymun fyth yn llygaid cymdeithas?

Ni chawn fyth wybod y ffeithiau.

Achos a newidiodd hanes

Daeth achos John Christie yn un o glasuron y gyfraith.

Canfuwyd cyrff chwech o fenywod yn ei gartref ac yn y cyffiniau.

Un ohonynt oedd ei wraig ei hunan, ac am lofruddio honno y'i cafwyd yn euog.

Plediodd orffwylledd, ond yn ofer.

Yn ymddangosiadol roedd Christie yn ddyn tawel a pharchus, ond roedd ganddo record fel lleidr ac roedd yn gelwyddgi wrth natur.

Yn ystod blynyddoedd olaf y rhyfel bu'n gweithio fel Cwnstabl Arbennig yn yr Heddlu Rhyfel Neilltuedig.

Llofruddiodd ddwy o'r menywod yn ystod y cyfnod hwnnw.

Fel rhan o'i gyfaddefiad cynhwysodd Christie Beryl Evans ymhlith y rhai a laddodd.

Naturiol felly oedd credu mai Christie oedd wedi llofruddio'r ferch fach hefyd.

Wedi'r cyfan, pwy allai gredu fod dau dagwr yn byw yn yr un tŷ?

Diolch i'w gyfaddefiad, derbyniwyd bod Christie yn euog o lofruddio pedair menyw.

Fe'i crogwyd ar 15 Gorffennaf 1953 yn Pentonville - ar yr union grocbren y crogwyd Timothy Evans arni dair blynedd a hanner yn gynharach.

Hyd yn oed petai'r gosb eithaf mewn bodolaeth heddiw, a hyd yn oed petai'n euog, mae'n sicr na châi Evans ei grogi.

Yn un peth, nid oedd ganddo feddwl oedolyn.

Yn ail, byddai ple o gyfrifoldeb lleihaëdig wedi ei dderbyn ar ei ran, ple nad oedd yn bodoli tan ddechrau'r chwedegau. Golygai hynny leihau'r cyhuddiad i un o ddynladdiad.

Ond erys y cwestiwn, a oedd Evans yn ddieuog ai peidio?

Y dirgelwch yn parhau

Yn ei hunangofiant esbonia Keith Simpson, y crwner yn yr ymchwiliad a ddilynodd gyfaddefiad Christie, sef Ymchwiliad Henderson, mai am lofruddio'i blentyn y cyhuddwyd Evans.

Er bod mwy o reswm ar y pryd i feddwl iddo lofruddio'i wraig, dim ond ar un cyfrif o lofruddiaeth y gellid ei gyhuddo ar y tro.

Pan oedd yna ddau neu fwy o gyhuddiadau, dim ond y cyhuddiad cyntaf gâi ei ddefnyddio gan yr erlyniad.

Yn yr achos hwn, credai'r erlyniad y byddai'n haws profi'r cyhuddiad o lofruddio'i blentyn na llofruddiaeth Beryl oherwydd na fedrai'r amddiffyn ddadlau pryfôc fel amddiffyniad a galw am leihad yn y cyhuddiad i ddynladdiad.

Eto i gyd, caniatawyd clywed y dystiolaeth am y ddwy lofruddiaeth gan iddynt gael eu derbyn fel un weithred.

Bu ymgyrchoedd yn galw am bardwn i Timothy John Evans ar hyd y blynyddoedd, ac yn wir bu'r ymgyrch yn llwyddiannus.

Caniatawyd iddo Bardwn Brenhinol yn 1966, ond erys un cwestiwn mawr. Tra derbyniwyd heb unrhyw ddadl mai Christie laddodd Beryl Evans, ai Evans fu'n gyfrifol am ladd y baban?

Roedd o leiaf un arbenigwr yn amau bod canlyniad yr achos ymhell o fod yn glir - neb llai na Keith Simpson eto. Ef fu'n gyfrifol am godi cyrff y fam a'r ferch ar gyfer Ymchwiliad Henderson.

Roedd dyfarniad yr Ustus Brabin ar ddiwedd yr achos hwnnw'n un syfrdanol.

Gwrthododd ddilysrwydd cyfaddefiad Christie iddo ladd Beryl Evans, ond credai mai Christie laddodd y plentyn.

Os felly, golygai hynny mai Evans oedd llofrudd Beryl wedi'r cyfan.

Yn fwy syfrdanol fyth, golygai fod Evans wedi ei gael yn euog yn hollol gyfiawn, ond iddo gael ei grogi am y llofruddiaeth anghywir.

Mae'n debyg na chawn fyth wybod y gwir, ond caiff Timothy John Evans ei gofio am byth fel dyn a grogwyd ar gam.

Lyn Ebenezer