Roedd yn nodweddiadaol o'i oes pan oedd dysg mewn cyflwr gwan yng Nghymru, ond wnaeth gyfraniad dewr i hyrwyddo gwybodaeth o'r traddodiad Cymraeg hyd eithaf ei allu.

Ganwyd ef yng Nghynhawdref, tŷ fferm ym mhlwyf Lledrod yn Sir Aberteifi, a chafodd ei addysg yn Ysgol Ystradmeurig a Choleg Merton yn Rhydychen.

Urddwyd ef yn offeiriad Anglicanaidd ym 1755 a bu am ddwy flynedd ym Manafon, Sir Drefaldwyn, cyn dechrau symud o blwyf i blwyf yng Nghymru a Lloegr.

Yn ystod deng mlynedd olaf ei oes trigai yng Nghynhawdref, cartref ei fam, yn cael ei gynnal gan roddion ei gyfeillion; rhoddodd ei noddwr Paul Panton, bensiwn iddo yn gyfnewid am ei gasgliad o lawysgrifau.

Meddwi a herio

Deilliodd y tensiwn ym mywyd crwydrol Ieuan Fardd o'i wasanaeth i Eglwys Loegr a'i ymroddiad i ddysg a llenyddiaeth Cymru ar adeg pan nad oedd y ddau'n gallu cyd-fyw yn hawdd.

Ni chafodd ddyrchafiad erioed a rhoddwyd y bai ar ei arfer o feddwi gormod, ond dylid cofio hefyd iddo ddigio rhai a allai fod o gymorth iddo.

Roedd yn hallt iawn ei farn ar 'yr Esgyb Eingl', sef yr esgobion Saesneg a oedd yn gyfrifol am benodi clerigwyr uniaith Saesneg i blwyfi yng Nghymru.

Yn ôl Samuel Johnson roedd Evans yn 'incorrigibly addicted to drink'.

gwaith ysgolheigaidd

Lewis Morris, yr hynafiaethydd o Sir Fôn, a roddodd Ieuan Fardd ar ben y ffordd i fod yn lenor ac ysgolhaig, ac o dan ei gyfarwyddyd ef y dysgodd sut i gopïo hen lawysgrifau a meistrioli'r mesurau caeth.

Treuliodd dri mis yn Rhydychen yn copïo barddoniaeth o Lyfr Coch Hergest yn Llyfrgell Coleg Iesu.

Dychwelodd wedyn i ogledd Cymru a thrigo yno rhwng 1758 a 1766, gan ddarganfod nifer o hen destunau pwysig megis 'Y Gododdin' a gwaith Taliesin.

Ei lyfr Some Specimens of the Poetry of the Ancient Welsh Bards (1764) oedd y detholiad helaeth cyntaf o farddoniaeth gynnar Gymraeg i gael ei gyhoeddi.

Am weddill ei oes helbulus copïo ac astudio'r llawysgrifau fu ei holl dileit.

Ni chafodd gydnabyddiaeth am hyn, ond defnyddwyd nifer o'i adysgrifau gan olygyddion diweddarach y Myvyrian Archaiology (1801).

Bardd galluog

Roedd yn arwyddocaol hefyd fel bardd. Ysgrifennodd, yn anad dim, gywyddau cyfarch i rai o'i noddwyr a'i gyfeillion nad ydynt heb swyn a gwerth llenyddol; cafodd ei gerdd 'Hiraeth y bardd am ei wlad' ei chyfansoddi pan oedd yn gurad anhapus yng Nghaint.

Ymgais yw ei gerdd wladgarol Saesneg 'The Love of our Country' i ennyn balchder y Cymry dysgedig yn eu hetifeddiaeth drwy amddiffyn eu hanes rhag ensyniadau awduron Saesneg.

Ond efallai ei gerdd enwocaf yw'r englynion sy'n dwyn y teitl 'Llys Ifor Hael', a gyfansoddodd ar ymweliad ag adfeilion tŷ Ifor ap Llywelyn, un o noddwyr Dafydd ap Gwilym, ym Masaleg yn Sir Fynwy yng nghwmni Iolo Morganwg ym 1779.

Bu farw ym 1788. Cyhoeddwyd casgliad o'i weithiau ym 1876 gan Daniel Silvan Evans a golygwyd detholiad gan O.M.Edwards yng Nghyfres y Fil ym 1912.

Meic Stephens