400 mlwyddiant
Mae pobl Tregaron yn paratoi i ddathlu 400 mlwyddiant marw Twm Siôn Cati yn 2009. Bu Dafydd Wyn Morgan yn trafod y dathliadau gyda Hywel Gwynfryn ar raglen Hywel a Nia, BBC Radio Cymru.

O ran y ffeithiau a wyddom amdano, ganed Thomas Jones tua 1530, a hynny ym Mhorth y Ffynnon neu Fountain Gate ar y ffordd allan o Dregaron ar hyd ffordd y mynydd am Gwm Berwyn.

Credir ei fod yn blentyn siawns i ŵr o uchel dras. Cawn gan rai mai ei dad oedd Syr John Wynn o Wydir, ond dywed eraill ei fod yn fab i Siôn Dafydd ap Madog ap Hywel Moethen ac mai ei dad-cu ar ochr ei fam, Catherine (neu Cati), oedd Maredydd ap Ieuan ap Robert, aelod o deulu bonheddig.

Adeg y Sêl Fawr yn 1559 credir fod Thomas Jones ymhlith y rhai a dderbyniodd bardwn gan y Frenhines, ond pardwn am beth, tybed? A oedd yna sail, wedi'r cyfan, i'r hanesion am Twm yr herwr?

Ei yrfa barchus

Un peth sy'n sicr yw bod Thomas Jones yn herodr, yn achyddwr ac yn arwyddfardd o fri.

Ceir tystiolaeth iddo gynorthwyo swyddogion y Coleg Arfbeisiau; mae nifer o enghreifftiau o'i waith yn y Llyfrgell Genedlaethol yn Aberystwyth ac yn y Llyfrgell Brydeinig ar ffurf rholiau achau herodrol ar femrwn a llawysgrifau.

Cyfeiriwyd at ei ddawn gan arbenigwyr cyfoes fel Lewis Dwnn a George Owen, a bu gohebu rhyngddynt.

Credir hefyd fod Thomas yn fardd a cheir nifer o englynion a rhai cywyddau a briodolir iddo; yn wir, tybir iddo fod yn bresennol fel bardd ordeiniedig mewn eisteddfod a gynhaliwyd yn Llandaf yn 1564.

Yn 1601 daeth yn Ddistain dros Garon a chredir iddo, yn ystod y cyfnod hwn, droi at y gyfraith a chael ei ethol yn Ynad - stori wahanol iawn i'r hanesion sy'n adrodd amdano'n torri'r gyfraith byth a hefyd.

Er, o ran tegwch i'r straeon hynny, dywedir iddo newid ei ffyrdd yn hwyrach yn ei fywyd.

Does dim sôn am bwy oedd gwraig gyntaf Thomas, ond priododd am yr eildro â merch i Syr John Pryce, Aberhonddu.

Dywedir ei bod hi'n gyn-wraig i un a fu'n Siryf Caerfyrddin, swydd a etifeddwyd gan Thomas. Bu farw Thomas ddwy flynedd yn ddiweddarach yn 1609 a phrofwyd ei ewyllys yng Nghaerfyrddin.

Y dirgelwch

Ond beth am alter ego Thomas Jones, sef Twm Siôn Cati? Yn ei gyfrol A Topographical Dictionary of Wales yn 1833, mynnodd Samuel Lewis fod Twm yn enwog am ddwyn oddi ar ei gymdogion a'i fod yn lleidr deheuig a medrus.

Hwyrach fod y disgrifiadau hyn ohono yn wir gan iddo ddatblygu mewn chwedlau eraill i fod yn dwyllwr a allai gael y gorau ar ffermwyr ac arglwyddi fel ei gilydd ond iddo lwyddo i osgoi brifo neb yn gorfforol. Twm oedd yr ysbeiliwr craff â chalon feddal.

Mae'r chwedlau amdano'n stôr dihysbydd. Un o'r rhai mwyaf poblogaidd yw honno amdano yn galw gyda siopwr yn Llanymddyfri er mwyn prynu crochan uwd.

Dangosodd y siopwr sawl un iddo a chododd Twm un ohonynt i fyny yn erbyn y golau a syllu i mewn iddo. Mynnai y gallai weld twll yn ei waelod.

Wrth i'r siopwr afael yn y crochan a chael golwg ei hun ar ei du mewn, gwthiodd Twm y crochan dros ben y siopwr druan, ac yna prysurodd i ddwyn gweddill y crochanau.

Ardal Twm oedd y mynydd-dir garw ac unig rhwng Tregaron a Llanymddyfri, yn cynnwys Llanwrtyd a Rhandirmwyn ym mynyddoedd Cambria.

Ger Bryn Dinas, lle mae afon Tywi yn llifo, ceir ogof a gaiff ei hadnabod o hyd fel Ogof Twm Siôn Cati.

Erbyn hyn mae'r fangre'n hafan i adar gyda llwybr swyddogol yn arwain o gwmpas y bryn ac at yr ogof.

Y Robin Hood Cymreig

Aiff cofnodion ysgrifenedig o hanesion am Twm yn ôl i 1810 o leiaf, pan gafodd sylw gan y teithiwr a'r hanesydd Samuel Meyrick yn ei gyfrol bwysig ar hanes Ceredigion.

Dilynwyd hyn gan sgets gan W. F. Deacon, Twm John Catty, the Welsh Robin Hood, mewn cyfrol o'r enw The Innkeeper's Album yn 1823 ac mewn drama gan yr un awdur, The Welsh Rob Roy.

Cyfrol arall sy'n rhamantu am Twm yw The Adventures and Vagaries of Twm Shon Cati gan T. J. Llewelyn yn 1828, cyfrol a ddisgrifiwyd fel y nofel Gymreig gyntaf yn Saesneg.

Yn nes at ein dyddiau ni, cyhoeddodd y Western Mail gartwnau o anturiaethau Twm ar ddiwedd y pedwardegau a dechrau'r pumdegau.

Yna, ar ddechrau'r saithdegau cynhyrchodd y BBC ddrama deledu uchelgeisiol o'r enw Hawkmoor yn cynnwys sêr fel Jane Asher a Tom Owen. Yn anffodus ni fu'n llwyddiannus iawn.

Y chwedl yn tyfu

Ceir pob math o hanesion ffansïol am Twm.

Dywedir iddo, er enghraifft, ffoi i Genefa ddwy flynedd cyn iddo dderbyn ei bardwn brenhinol ar 15 Ionawr 1559.

Does dim amheuaeth i'r hanesion chwedlonol amdano ddod i ben wedi iddo dderbyn y pardwn hwnnw.

Does dim amheuaeth ychwaith am ei allu fel herodr, achyddwr a bardd.

Fe'i cyflogwyd gan fonedd Sir Aberteifi i lunio'u hachyddiaeth. Roedd achyddiaeth a llinach yn rhywbeth poblogaidd iawn yn y cyfnod gydag amryw o wflr mawr yn awyddus i brofi eu bod yn rhan o olyniaeth y Tywysogion.

Gadawai hyn y grefft yn agored i dwyll gan achyddion diegwyddor a fyddai'n ddigon bodlon creu cysylltiadau ffug, ond does dim tystiolaeth i Twm fod ymhlith y rhain.

Mae'n amhosibl bellach i ni gael darlun clir o hanes bywyd Thomas Jones, neu Twm Siôn Cati.

Yn sicr, does dim dadl nad oedd yn ddyn go-iawn, ond mae'n siŵr iddo fod yn fwy o ysgolhaig nag o gnaf, ac yn fwy o achyddwr nag o walch.

Yn hytrach na llyncu'r holl hanesion ffansïol a rhamantus amdano, gwell fyddai rhoi coel ar farn un o'i gydoeswyr, Dr John Davies Rhys, yn ei gyfrol Welsh Grammar yn 1592. Ei ddisgrifiad ef o Thomas, neu Twm, oedd 'arwyddfardd mwyaf enwog, medrus a chywir ei gyfnod'.

Lyn Ebenezer