Mae unrhyw lwyddiant a ddaw i'w rhan yn dueddol o arwain at wfftio, a phriodolir y llwyddiant hwnnw i ddylanwad afiach y tad ar rai sydd mewn awdurdod.

Os cwymp a ddaw i'w rhan, priodolir hynny wedyn i fethiant y tad druan, am iddo fethu â chadw'i blant dan reolaeth.

Un a wyddai ond yn rhy dda am y ddeuoliaeth hon oedd Goronwy Rees, a orfodwyd i adael ei swydd fel Prifathro Coleg Prifysgol Cymru, Aberystwyth, yn 1957.

Tueddir i briodoli ei ymddiswyddiad i sgandal yn ymwneud â'i gyfeillgarwch â chylch o ysbïwyr, ond y gwir amdani yw, hyd yn oed petai Goronwy Rees wedi byw bywyd cwbl ddilychwin, byddai wedi gorfod ildio'i swydd beth bynnag.

Pechod mawr mab y Mans yn yr achos hwn oedd gwrthwynebu'r sanhedrin academaidd a chenedlaethol Cymreig.

Magwraeth yn y mans

Ganwyd Goronwy Rees yn y Rhos, neu Ben-y-Geulan erbyn hyn, yn Heol y Gogledd, Aberystwyth.

Y Rhos oedd Mans Capel y Tabernacl, Stryd Powell, capel Methodistiaid Calfinaidd nes iddo gau ym mis Hydref 2002.

Ei dad oedd y Parchedig Richard Jenkin Rees. Roedd amaethyddiaeth yn y teulu, gyda thaid Goronwy, John Rees, wedi gadael y tir i werthu llaeth yn Llundain.

Yn ei gartref yn Stepney Green byddai'n gweithio hefyd fel saer maen ac yn tendio'i wartheg allan ar Wernydd Stepney.

Yno ym mherfeddion Llundain creodd y teulu, fel llawer o'u cyd-Gardis, gornel fach o Gymru ym mhrifddinas Lloegr.

Gyda'i fryd ar arbenigo mewn meddygaeth, methodd Richard Jenkin Rees yn ei gwrs cemeg a phenderfynodd fynd i'r weinidogaeth.

Priododd yn 1894 ag Apphia Mary James, merch fferm o'r Bow Street.

Yn y cyfamser penodwyd ef yn weinidog ar gapel Heol Ala, Pwllheli, ac yna symudodd i gapel Presbyteraidd Clifton Street yng Nghaerdydd.

Erbyn iddo symud i weinidogaethu yn y Tabernacl yn Aberystwyth yn 1903 roedd ganddo ef ac Appiah ddwy ferch eisoes, a ganwyd iddynt ddau fab yn Aberystwyth, Richard Geraint a Morgan Goronwy.

Y tad yn tynnu'n groes

Fel y byddai ei fab ieuengaf ar ei ôl, doedd y tad ddim yn dangos rhyw barch mawr tuag at wleidyddiaeth leol.

Disgrifiodd Gyngor y Dref unwaith fel 'Siambr i gnafon a ffyliaid'.

Buan y dysgodd Goronwy un o fanteision bod yn fab y Mans: 'Fe'm codwyd yn Galfin, a'm dysgu os byddai rhywun wedi'i eni o blith yr etholedig rai, na wnâi byth beidio â pherthyn - dysgeidiaeth a gafodd effaith ryfedd arnaf.'

Ar ddechrau ugeiniau'r ganrif ddiwethaf, symudodd y teulu'n ôl i Gaerdydd, a theimlai Goronwy iddo gael 'ei daflu allan o baradwys'.

Ymddengys iddo adael yr iaith Gymraeg ar ei ôl yn Aber, ac fe'i cawn yn ysgrifennu'n uniaith Saesneg yng nghylchgronau Ysgol Uwchradd Caerdydd.

Yn 1928, fe'i derbyniwyd gan Goleg Newydd Rhydychen, ond fel Cymro teimlai fel petai'n ymyrrwr yno.

Teimlai, meddai, fel dieithryn mewn meithrinfa lle câi cynnyrch yr ysgolion bonedd eu pesgi fel ffesantod.

Yn Rhydychen teimlai'n euog oherwydd ei fanteision ef o'u cymharu â sefyllfa'r glowyr yn ne Cymru.

Iddo ef, y glowyr oedd y rhai a ddangosent wir genedligrwydd.

Yn wir, ofnai y byddai Rhydychen yn ei droi'n greadur mor foneddigaidd â'i gyd-fyfyrwyr.

Cyfnod yn Rwsia

Penderfynodd ganolbwyntio ar ysgrifennu, ac ar ôl gadael y coleg cafodd waith fel newyddiadurwr gan y Manchester Guardian a'r Spectator. Dechreuodd deithio i'r Almaen, Rwsia, Sbaen a gwlad Tsiec.

Roedd yn feddyliwr radical, ac ni allai gredu sut medrai pobl ymddangosiadol gall gael eu twyllo gan ffŵl fel Hitler.

Yn ei erthyglau pregethai ei wrthwynebiad i'r syniad o ehangu prifysgolion i gyfeiriad mwy cymdeithasol, a gwrthwynebai sefydlu neuaddau preswyl, campfeydd ac undebau myfyrwyr.

Iddo ef, syniad Seisnig oedd hwnnw. Teimlai fod llyfrgelloedd yn bwysicach i brifysgolion nag ydoedd pyllau nofio.

Beirniadu cenedlaetholwyr

Er yn genedlaetholwr o ran y syniad o hunanlywodraeth, doedd ganddo ddim amynedd o gwbl gyda sefydliadau hunanhyrwyddol Gymraeg a Chymreig fel yr Eisteddfod, ac er y cefnogai gael Senedd i Gymru, roedd yn feirniadol iawn o genedlaetholwyr.

Yna, ymunodd Goronwy â'r Royal Artillery gan gael ei ddyrchafu'n Ail Lefftenant yn y Ffiwsilwyr Cymreig.

Yn 1940 priododd â Margaret Morris o Lerpwl, merch i warantydd arian.

Ar ddiwedd ei dymor yn y fyddin ailgydiodd yn ei waith gyda'r Spectator. Yna, cytunodd i gael ei enwebu fel darpar ymgeisydd Rhyddfrydol dros Gaernarfon.

Cymerodd dro arall yn ei fywyd wedyn drwy ymuno â chwmni metel Pontifex fel gweinyddwr.

Dyma pryd, yn ôl rhai, y dechreuodd Goronwy Rees wneud gwaith cyfrinachol i MI6.

Trodd wedyn yn ôl at y byd addysg a chael ei benodi'n fwrsar yn All Souls yn Rhydychen.

Yna, ym mis Mai 1953, cymerodd, yn ôl ei dystiolaeth ei hun, y cam gwacaf iddo'i gymryd erioed drwy dderbyn swydd Prifathro yn Aberystwyth.

Nid Aberystwyth ei blentyndod oedd y dref bellach.

Pechu'r parchusion

Roedd cyfeillgarwch cymdeithasol Goronwy Rees â'r myfyrwyr yn rhywbeth na ellid ei dderbyn.

Pechod mawr arall oedd ei gyfeillgarwch â ffrindiau hoyw, ac ar ben y cyfan cychwynnodd storïau gylchredeg yn y People am ei gyfeillgarwch ag ysbïwyr fel Guy Burgess a Donald Maclean a'i adnabyddiaeth o Anthony Blunt.

Fel petai hyn oll ddim yn ddigon, llwyddodd hyd yn oed i bechu rhai am iddo wisgo sanau gwyn!

Priodolir penderfyniad Goronwy Rees i ymddiswyddo yn 1967 fel ymateb i'r sgandal ysbïo, ond y gwir amdani yw bod academyddion cenedlaethol a thraddodiadol Cymru am ei waed o'r dechrau.

Mynnai Goronwy Rees mai sefydliad i hybu addysg ddylai Prifysgol Cymru fod, yn hytrach na sefydliad i hybu Cymreictod.

O dan ddylanwad Syr David Hughes Parry a Syr Ifan ab Owen Edwards doedd gan y Prifathro ddim dewis.

Trefnwyd ymchwiliad i'w ymddygiad, ac er i'w waith o ran gweinyddu'r Coleg brofi'n foddhaol iawn, penderfynodd Adroddiad Willink ei ddamnio yn dilyn yr adroddiadau amdano yn y People.

Ar ôl gadael Aberystwyth, bu bywyd Goronwy Rees - gyda gwraig a phedwar o blant i'w cynnal ac un arall ar y ffordd - yn un llwm.

Trodd at waith radio ac ysgrifennu gan gyhoeddi un o'i gyfrolau hunangofiannol, A Bundle of Sensations. Dioddefodd ergyd drom pan fu farw ei wraig yn 1976.

Dair blynedd yn ddiweddarach, ar 12 Rhagfyr 1979, bu yntau farw o gancr yn Ysbyty Charing Cross, Llundain.

Olynwyd Goronwy Rees fel Prifathro gan Thomas Parry, un a oedd yn y mowld cywir fel Cymro a chenedlaetholwr da, ond tybed - petai'r Marcsydd Goronwy Rees yn dal yn Brifathro yn 1969 - a fyddai wedi derbyn mab y Frenhines yn fyfyriwr?

gan Lyn Ebenezer