Pwyso a mesur dramâu Saunders Lewis Cyflwyniad digon swmpus i blannu'n dannedd ynddo Dydd Iau, Mawrth 8, 2001

Adolygiad gan Daniel Williams:

• Dramâu Sauders Lewis : Y Casgliad Cyflawn. Cyfrol II. Golygwyd gan Ioan M. Williams. Gwasg Prifysgol Cymru, 2000. £35


Dyma'r ail o ddwy gyfrol dan olygyddiaeth Ioan Williams sy'n casglu holl ddramâu Saunders Lewis at ei gilydd am y tro cyntaf.

At gynulleidfa academaidd yr anelwyd y llyfr; mae yma gyflwyniadau manwl i bob drama a nodiadau defnyddiol sy'n esbonio'r cefndir hanesyddol neu'n taflu goleuni ar elfennau amwys yn y testun.

Mae'r gyfrol yn ein harwain o Brad (1958) hyd at 1938 (1975).

Y Rhyfel yn drobwynt
Dramâu yn ymwneud â'r Ail Ryfel Byd sy'n sefyll ar bob pen i'r casgliad felly, a hwyrach fod hynny'n briodol oherwydd, fel noda Ioan Williams, bu'r rhyfel yn drobwynt yn natblygiad Saunders Lewis fel dramodydd ac fel gwleidydd.

Gellir gor-bwysleisio dylanwad y rhyfel ar ei waith, oherwydd erbyn diwedd y tridegau yr oedd Lewis eisoes wedi troi yn ôl at ysgrifennu creadigol wedi degawd o weithgaredd gwleidyddol diflino dros Blaid Cymru.

Yr Ail Ryfel Byd, serch hynny, a danlinellodd mai breuddwyd gwrach oedd ei ddyhead y byddai gwareiddiad Ewropeaidd a'i seiliau mewn Cristnogaeth yn ailgodi wedi'r llanast a achoswyd, yn ei dyb ef, gan ddiwydiannaeth a thwf cymdeithas dorfol.

Blas methiant
Blas methiant sydd i nifer helaeth o'r dramâu yn y gyfrol hon; o fethiant y Cyrnol i gael ei ail-dderbyn gan y gymdeithas y bu ef gynt yn arwr iddi yn Y Cyrnol Chabert (1968), i'r myfyrdod deifiol a geir ar fethiannau Prifysgol Cymru yn Problemau Prifysgol (1962), i fethiant aelodau o'r fyddin Almaeneg i ddiorseddu Hitler yn Brad a 1938.

Prawf o faint mawredd Saunders Lewis, medd Ioan Williams, "yw'r ffaith fod ei ddarlith radio dyngedfennol, Tynged yr Iaith, a'r holl gyfraniadau nerthol a wnaeth i'r dadleuon cenedlaethol o 1960 ymlaen, yn ymateb i broses a ystyriai'n un y byddai bron yn amhosib ei rhwystro".

Mae'r sylw uchod yn enghraifft nodweddiadol o'r math o sylwadau craff sy'n britho cyflwyniadau Ioan Williams i bob drama.

Yn hytrach na dilyn un patrwm ymhob cyflwyniad fe amrywia ei ymdriniaethau ymhob achos.

Crynhoad o'r gwahanol feirniadaethau a gafwyd ar y ddrama a geir yn y cyflwyniad i Gymru Fydd, er enghraifft; y cefndir hanesyddol sy'n cael y prif sylw yn y cyflwyniad i Brad; amlinellir dylanwad y mudiad abswrd ar waith Lewis yn y cyflwyniad i Yn y Trên, a cheir dadansoddiad manwl o'r gwahaniaeth rhwng drama Lewis a stori wreiddiol Balzac yn y cyflwyniad i'r Cyrnol Chabert.

Darlun manwl o werthoedd
Mae'r amrywiaeth yma o ymdriniaethau nid yn unig yn cyflwyno'r darllenydd i nifer o ddulliau gwahanol o drin a thrafod drama ond mae'r cyflwyniadau, o'u darllen gyda'i gilydd, yn cynnig darlun manwl o werthoedd gwleidyddol ac artistig Saunders Lewis a hefyd yn lleoli ei waith yng nghyd-destun datblygiad y ddrama yn Ewrop.

Y mae'r gallu yma i osod gweithiau Cymraeg o fewn cyd-destun ehangach yn nodweddiadol o feirniadaeth Ioan Williams. Yng nghyflwyniadau amrywiol y gyfrol hon fe gymherir dramâu Lewis gyda gweithiau awduron mor amrywiol a Soffocles, Racine a John Bunyan.

Hoffwn, serch hynny, fod wedi gweld mwy o gymariaethau â gweithiau a ysgrifennwyd yn yr un cyfnod a dramâu Lewis.

Yn astudiaeth Saesneg Ioan Williams ar Saunders Lewis, A Straitened Stage (1991), er enghraifft, ceir cymhariaeth drawiadol rhwng y ddrama Cymru Fydd a nofel Grahame Greene, Brighton Rock.

Ar wahân i rai sylwadau trawiadol ar y gwahaniaeth rhwng syniadaeth Saunders Lewis a'r awdur eingl-Gymreig, Gwyn Thomas, ychydig iawn o gymariaethau cyfoes o'r math yma a geir yn y gyfrol.

Diffyg mynegai yn creu anhawster
Mae'r cyflwyniadau, serch hynny, yn gyfraniad pwysig yn eu hunain i'r feirniadaeth lenyddol ar Saunders Lewis ac oherwydd hynny mae'n biti nad oes mynegai i'r gyfrol.

Petai myfyriwr am olrhian y berthynas rhwng Saunders Lewis a'r awdur Emyr Humphreys, er enghraifft, byddai'n rhaid gweithio'i ffordd drwy'r holl gyflwyniadau i ddod o hyd i'r sylwadau diddorol a wna Ioan Williams ynglyn â'r berthynas bwysig honno.

Bydd myfyrwyr ac academyddion yn gresynnu nad oes mynegai wedi'i gynnwys.

Ond mân gwynion yw'r rhain mewn gwirionedd.

Yn ei gyflwyniad i Problemau Prifysgol dyfynna Ioan Williams farn Bob Roberts yn 1968 mai "souffle o ddrama" oedd ymdrech ddiweddaraf Saunders Lewis, "ac fel y pwdin ansylweddol hwnnw, yn diflannu yn eich ceg cyn i chi gael amser i'w blasu".

Mi fydd hi'n amlwg i bob darllennydd nad 'souffle' mo'r Casgliad Cyflawn yma o Ddramau Saunders Lewis.

Mae cyflwyniadau Ioan Williams yn ddigon swmpus i ni blannu'n dannedd ynddynt ac, os yw elfennau o weledigaeth wleidyddol Saunders Lewis yn gadael blas cas yn y ceg ar brydiau, mae yna ddigon yma i gnoi cil yn ei gylch am flynyddoedd i ddod.

• Mae Daniel Williams yn ddarlithydd yn yr Adran Saesneg, Prifysgol Cymru Abertawe.

 

Wythnosau Blaenorol: Llythyr Gorau CyfarwyddTua'r DalarGorau CyfarwyddDewi SantByd Ron15-11-01 Straeon gwerin mewn Ffrangeg22-11-01 The Welsh in London 1500-200022-11-01 Un o Fil, Bympyti - Bymp, Jini Jinjila22-11-01 Y Goeden Wen 15-11-01 Pac o Straeon Rygbi08-11-01 Hanes Y Drych08-11-01 Cyfrol 4 Cydymaith Byd Amaeth1-11-01 Fuse1-11-01 Merthyr a Taf25-10-01 Eisteddfod y Wladfa25-10-01 Creision Hud gan Mihangel Morgan18-10-01 Poeth18-10-01 Achos y Bomiau Bach11-10-01 Gwobrau Tir na-n-Og04-10-01 Cnonyn Aflonydd04-10-01 Pobol sy'n Cyfri04-10-01 Diwrnod Barddoniaeth27-09-01 Cyfieithiad o gerddi Dafydd ap Gwilym27-09-01 Gwyr Llen Sir Benfro20-09-01 Trwy'r Tywyllwch20-09-01 Ein Llyw Cyntaf13-09-01 Cofio Mathonwy13-09-01 Plygu Amser06-09-01 Llawer Haf yn yr Hafod06-09-01 Llythyrau at Seimon Glyn---30-08-01 Y Bachan Noble30-08-01 Dramau Gwenlyn Parry21-08-01 Triptych21-08-01 Farm, Two Mansions...21-08-01 Pele, Gerson a'r Angel16-08-01 Cymry Aur Colorado16-08-01 Rhyfel Sam16-08-01 O Sgrepan Teithiwr02-08-01 Tri Llyfr i'r Plant02-08-01 Agor y Ffenestri02-08-01 Sir Ddinbych---26-07-01 An Island Called Smith26-07-01 Lladron Defaid26-07-01 Papur dyddiol19-07-01 Gweld Ser19-07-01 Cof Cenedl12-07-01 Gohebydd Yr Herald12-07-01 Llythyr Yr Herald12-07-01 y ffordd honno dy hun05-07-01 Ymchwil05-07-01 Herald---28-06-01 Straeon ac arwyr28-06-01 Welsh Castles21-06-01 Go Dda Gareth21-06-01 Bwli21-06-01 Elizabeth Watkin Jones14-06-01 Americanes yn dysgu Cymraeg14-06-01 Gwirioni14-06-01 John Davies Mallwyd07-06-01 Yr Arth Grisli07-06-01 Tabledi Gwneud-chi-wenu07-06-01 Llyfrau plant bach---24-05-01 Cydymaith Byd Amaeth24-05-01 Geiriadur idiomau24-05-01 Cofio Gwendoline Pari PI10-05-01 Rhyddhad10-05-01 Am Fod Seth yn Angel03-05-01 Llyfr y Flwyddyn03-05-01 Pryder T.Llew Jones---26-04-01 Mewn Carchar Tywyll Du26-04-01 Steddfodau'r We19-04-01 Cathod a Chwn19-04-01 Llyfrau plantr12-04-01 Gweledigaethau12-04-01 Astudiaeth o Robin Llywelyn05-04-01 Argyfwng theatr05-04-01 Enillwyr cystadleuaeth---29-03-01 Cosyn a llyfrau plant29-03-01 Huw Jones Llangwm22-03-01 Ystad y Goron22-03-01 Hengwrt Chaucher22-03-01 Gwenwyn yn y Gwaed22-03-01 Cusan Dyn Dall15-03-01 Emrys Roberts15-03-01 Sut i Drefnu Priodas08-03-01 Tudur Dylan08-03-01 Aiden Chambers08-03-01 Dramâu Saunders Lewis08-03-01 Dilyn 'Sgwarnog---22-02-01 Helynt a Heulwen22-02-01 Diwrnod y Llyfr15-02-01 Mawl a'i Gyfeillion15-02-01 Syniad Da Iawn09-02-01 Pobol Tu Ucha'r Giât09-02-01 Cerddi'r Ffydd01-02-01 O Afallon i Shangri La01-02-01 Heyrn yn y Tan---25-01-01 Catrin Jones yn Unig25-01-01 Y Drych18-01-01 Hoff Gerddi Serch Cymru18-01-01 Owen Gethin Jones11-01-01 Barddoniaeth Donald Evans04-01-01 Cofrestri Plwyf04-01-01 Gwyn Llewelyn06-12-01 Pam Ni Duw?06-12-01 Borley Cymru20-12-01 Cadwyni Rhyddid20-12-01 Creaduriaid Rhyfeddol20-12-01 Profiadau Gwyddelig12-12-01 Leila megane12-12-01 llyfrau plant03-01-02 pi-ar03-01-02 Sgorio10-01-02 tu chwith10-01-02 Clymau Ddoe; Blodwen Jones10-01-02 Golygydd Y DrychDyddiadur AlciShamus MulliganChwedlau Tomos a MargedEdward Williams29-11-01 Powdr RhechRhyddiaith Waldo WilliamsY Llew Oedd ar y LlwyfanAr Bwys y FfaldSgrech RhyfelByd RonSiabwchoMôr a Mynydd-Surf and SkylinesCernywAgoriad yr OesCam Wrth GamEmyr Price - HunangofiantBeirdd yng Ngwlad pwylY CaffiCymdeithas Bob OwenLon GweunyddCyfrif Pennau yn LlynLlais un yn LlefainCaneuon EmsCae'r GorsGolau Gwladstraeon dot comT H Parry-WilliamsYsbryd yr YnysHoff Gerddi Serch CymruJ Kitchener DaviesDydd oedd a Diwedd IddoDiolch i NhrwynY Print MânPortreadau David GriffithsSylfeini LlithrigLlyfrau i'r arddegauXLlyfr Mawr YnyslasBitshO Tyn y GorchuddDelweddau o'r YmylonYr YmwelwyrCapel LlwyndyrysDdoe yn ôlLlythyr: Bitsh!Awgrym cyfrol Bob Owen, ffair Y BalaHoli Aled Jones WilliamsRhwng Du a gwyn gan Angharad PriceLlyfrau SmotY FenaiFel Hen WinCyfaredd EifionyddBeth yw'r Gair am . . .Meical Ddrwg o Dwll y MwgCerddi Llyn ac EifionyddCerddi Sir BenfroA-bi-clecOwain GlyndwrCo BachDiwylliant Gwerin MorgannwgStraeon Pen LloAwen MeirionBe Bop, Hefin WynCofion Cynnes, Lyn EnenezerTrons, Dafydd MeiPlaned PlantMae'n Gem o Ddau FileniwmY Weledigaeth GeltaiddDyddiadur MimosaDiwygiad 0405Cerddi AbertaweSna'm Llonydd i GaelLlyfr Du CaerfyrddinY Weledigaeth GeltaiddTewach Na DwrDiwrnod y Llyfr 2003Llain yn LlynTomos, Neli Ann a MargedCryno-ddysg y CymryMorwyr y Cilie2 gan Twm MorysPan oeddwn yn fachgenAmerikeCofiant RyanMesur llyfrgelloedd - electronigBeti a'i PhobolByd Bethan GwanasRana Rebel, Menna ElfynHen FriwiauEmyr Humphreys a phobl henParti cydadroddllyfr yn anrheg cenedlaetholSiop CaernarfonHoli Mihangel MorganLlyfr y Flwyddyn 2003Lluniau LlanrugStori ferPity the SwagmanGoronwy OwenRichard HuwsCerddi CeredigionBe sydd Dan y GwelyGuto a Gwyn ar y ffermPwy Fase'n MeddwlLlyfrau Eingl GymreigHogyn SyrcasBenthyg o lyfrgell prifysgolMedal Ryddiaith CasnewyddWhispering Reeds - LlangadwaladrCyfres Dymuniadau DaFy Mhobl ILlyfrau Dylan ThomasCrisial y PharoWelsh PiratesCerddi'r CewriWelsh WildlifeBethan gwanas - Gwrach y GwylltTitanic Tywysoges FachGwladychu'r Cymry yn yr American WestCofio TecwynFfordd BywydY BaeGwlad PwylDan Loriau MaelorCaneri Pinc ar Dywod EuraidY Tebot ExpressO Ddrwg i WaethModrwy PwyTipyn o GampGwrach y Gwyllt - adlgCaniadau'r DiwygiadDal HiCynhadledd Iolo MorganwgDysgl Bren a Dysgl ArianHarri PotterDial yr Hanner BrawdStori fer fuddugolMaldwyn/Blas ar Fwynder MaldwynCerddi PowysTrysorau EglwysiRhywfaint o AnfarwoldebHogyn SyrcasIslwyn