Antur y ddrama Actor Ben Hur yn tynnu blewyn o drwyn cwmni drama bro ei febyd! Dydd Iau, Chwefror 22, 2001

Adolygiad:
• Helynt a heulwen - Hanes Cwmni Drama Llangefni 1929-1949 gan O. Arthur Williams. Gwasg Pantycelyn. £5.


Yn ei lyfr Codi’r Llen mae Hywel Teifi Edwards yn datgelu fod yna gymaint a 350 - os nad mwy - o gwmniau drama lleol ar hyd a lled Cymru ar drothwy yr Ail Ryfel Byd.

Yr oedd hwn yn beth mae o yn ei alw yn "gyfnod aur" cwmniau drama amatur yng Nghymru a’I siom fawr yn ei lyfr yw na roddwyd ar gof a chadw hanes y cyfnod cyffrous a thoreithiog hwnnw yn hanes y theatr Gymraeg.

Yr oedd yn benllanw rhyfeddol achos wedi’r Ail Ryfel Byd yr awgrym yw i nifer y cwmniau bychain a lechai gynt ym mhob twll a chornel o’r wlad ostwng i gyn lleied a rhyw 30.

Pan ymwelodd yr Eisteddfod Genedlaethol â Môn yn 1999 un gystadleuaeth oedd, olrhain hanes cwmni drama amatur Cymraeg.

Ffrwyth y gystadleuaeth honno yw Helynt a Heulwen sy’n adrodd hanes Cwmni Drama Llangefni - dafliad carreg o faes yr Eisteddfod honno fel mae’n digwydd - rhwng ei sefydlu yn 1929 a chychwyn cyfnod y trai yn 1949.

Anodd meddwl am neb mewn gwell sefyllfa i lunio cyfrol o’r fath nag O Arthur Williams gan fod ei ewythr, Owen Williams a’i dad, Edward Williams, ymhlith hoelion wyth y dyddiau cynnar hynny.

Yr oedd Edward Williams - Ned Siop Gray yn ardal Llangefni - yn wr tra adnabyddus ar lwyfannau ym Môn; yn actor, yn adroddwr ac yn arweinydd Eisteddfodau poblogaidd ac, yn fwy perthnasol i’r mater dan sylw, yn gynhyrchydd drama a gipiodd yr ail wobr bum gwaith yn olynol yn yr Eisteddfod Genedlaethol.

Rai blynyddoedd yn ôl enillodd wobr goffa Syr T. H. Parry-Williams am ei wasanaeth i’w gymdeithas.

Cysylltiad a'r Henllys Fawr
Mae i’r cwmni gysylltiadau ag unigolion diddorol eraill nid lleiaf W. J. Griffith awdur un o glasuron sgrifennu doniol yn y Gymraeg, Storiau’r Henllys Fawr.

Ar ei fferm, yr Henllys Fawr yn y Berffro, yr oedd gan Griffith gwmni drama llewyrchus.
Difyr olrhain y cysylltiad hwn a darllen y dyfyniadau o StraeonHenllys Fawr am weithgarwch cwmni drama pentrefol sy’n amlwg wedi ei sylfaenu ar y gwir.

Drama o’r enw Jac Martin a berfformiwyd gyntaf ond doedd o ddim yn gychwyn rhy addawol gyda chymaint ag ugain o actorion a 18 o olygfeydd yn y ddrama a’r llen, yn ôl papur lleol, "yn mynd i lawr ac i fyny yn aml, a thrwy hynny amser yn cael ei golli wrth newid cymaint. . ."

Ond mae’n ychwanegu’n rasol: "Am yr actio, nid oedd yr un sâl ymhlith yr ugain."

Bwrlwm ledled Cymru
Disgrifir llewyrch y cwmni gyda manylder a fydd, mae’n debyg, o fwy o ddiddordeb i ddarllenwyr yn yr ardal nag i rai drwy Gymru benbaladr ac yn hynny o beth llyfr lleol yw Helynt a Heulwen.

Ond y mae hefyd yn ddarlun o weithgarwch y gellir ei gymhwyso i adlewyrchu bwrlwm drama mewn ardaloedd eraill ledled Cymru.

Yn sicr y mae’n ddarlun o ymroddiad heb ei ail ymhlith actorion amatur ac hefyd o gefnogaeth y rhai a’u cyflogai:

"Mae’n anodd dirnad heddiw sut y gallasai cyflogwyr y dref ryddhau aelodau o’r cast o’u dyletswyddau gan mor aml y byddai’r cwmni’n perfformio yn ystod yr wythnos. Mae gan y ddrama Gymraeg le i ddiolch i bobl busnes y cyfnod. A beth am y gwyr, y gwragedd a’r plant ‘amddifad’?"

Mynd ar goll
Yr oedd rhai o’r teithiau yn rhai pell gyda’r cwmni ar ei ffordd i Lundain yn mynd ar goll yn y tywyllwch yng nghyffiniau Stratford - "roedden ni a’r bws ar fuarth ffarm yng nghanol y wlad," eglurir.

Yr oedd amcanion y cwmni yn gymeradwy ac yn aruchel:

"Ein nod ni yw codi safon y ddrama yng Nghymru a chynorthwyo cwmniau eraill llai i ddod ymlaen," meddai Edward Williams wedi un gystadleuaeth pryd y dychwelyd ugain punt o’r wobr i’r diben o’u rhoi i helpu cystadleuydd anfuddugol.

Nid oedd brawdgarwch o’r fath yn teyrnasu gydol yr amser fodd bynnag gyda’r cythraul drama yn codi ei ben o bryd i’w gilydd.

Dan lach Hugh Griffith
Difyr i’r darllenydd - ond chwithig i’r cwmni ar y pryd - yw hanes yr ymrafael ag un o wyr Môn a enillodd ei blwyf fel un o actorion mwyaf blaenllaw Prydain, Hugh Griffith a enillodd Oscar ymhen blynyddoedd wedyn am ei ran yn Ben Hur.

Yn un o dri beirniad Eisteddfod Genedlaethol Bae Colwyn beirniadodd yn hallt nid yn unig y cwmni drama ond y ddrama a berfformiwyd ganddynt gan greu storm a sgubodd drwy’r wasg gyda Dewi Llwyd Jones, Trefnydd Drama Môn, yn disgrifio Hugh Griffith yn "fethiant" fel beirniad drama er cystal actor ydoedd.

Gan gyfeirio at y ddau feirniad arall, Haydn Davies a Kitchener Davies, meddai;

"Gwnaethant hwy eu rhan heb unrhyw stremp nag arddull chwyddedig, yn dawel ac effeithiol."

Yn ddiamau mae'r pwyslais ar yr "hwy".

Ond er cymaint yr ergyd gan un o hogia ni dal ati wnaeth yr actorion a bu cystadlu a sawl llwyddiant wedyn.

Dros y blynyddoedd bu gan actorion a wnaeth eu marc gysylltiad a'r cwmni; Ifan Gruffydd y gwr o Baradwys i’w weld yn un llun, Charles Williams mewn un arall.

Troeon trwstan
Nid yw’r llyfr heb ei straeon am droeon trwstan gyda gwedd newydd i'r hen ystrydeb i beidio ag actio gydag anifeiliaid a phlant:

"Byddai’n rhaid ei nôl (ci a oedd yn rhan o ddrama) cyn pob perfformiad ac, fel arfer, T. D. Roberts fyddai’n gyfrifol amdano. Yn aml iawn mi fyddai hi’n berfeddion nos ar T.D. yn mynd a fo yn ôl yn ddiogel. Wedi ei ddychwelyd byddai’n rhaid i T.D. gerdded dros ddwy filltir i’w gartref ei hun. Ni fu sôn am gi mewn drama wedyn," meddir.

Trafferth ar lwyfan
Ond weithiau gall actorion eraill fod yn fwy o drafferth nag unrhyw anifail.

"Mewn un olygfa ‘roedd Mari yn gorwedd ar y llwyfan mewn ‘hysterics’ gan gicio ei choesau a sgrechian. Plygodd Matthew drosti a dweud dan ei wynt, ‘Coda i fynny (sic) y datan ddiawl, ‘rwyt ti wedi strancio digon ‘rwan.’

" Yn anffodus, fe’i clywyd gan bawb a methwyd â mynd ymlaen am amser o ganlyniad i chwerthin y gynulleidfa."

Gall, fe all llwyfannu drama fod yn ddrama ynddi ei hun ar adegau!

 

Wythnosau Blaenorol: Llythyr Gorau CyfarwyddTua'r DalarGorau CyfarwyddDewi SantByd Ron15-11-01 Straeon gwerin mewn Ffrangeg22-11-01 The Welsh in London 1500-200022-11-01 Un o Fil, Bympyti - Bymp, Jini Jinjila22-11-01 Y Goeden Wen 15-11-01 Pac o Straeon Rygbi08-11-01 Hanes Y Drych08-11-01 Cyfrol 4 Cydymaith Byd Amaeth1-11-01 Fuse1-11-01 Merthyr a Taf25-10-01 Eisteddfod y Wladfa25-10-01 Creision Hud gan Mihangel Morgan18-10-01 Poeth18-10-01 Achos y Bomiau Bach11-10-01 Gwobrau Tir na-n-Og04-10-01 Cnonyn Aflonydd04-10-01 Pobol sy'n Cyfri04-10-01 Diwrnod Barddoniaeth27-09-01 Cyfieithiad o gerddi Dafydd ap Gwilym27-09-01 Gwyr Llen Sir Benfro20-09-01 Trwy'r Tywyllwch20-09-01 Ein Llyw Cyntaf13-09-01 Cofio Mathonwy13-09-01 Plygu Amser06-09-01 Llawer Haf yn yr Hafod06-09-01 Llythyrau at Seimon Glyn---30-08-01 Y Bachan Noble30-08-01 Dramau Gwenlyn Parry21-08-01 Triptych21-08-01 Farm, Two Mansions...21-08-01 Pele, Gerson a'r Angel16-08-01 Cymry Aur Colorado16-08-01 Rhyfel Sam16-08-01 O Sgrepan Teithiwr02-08-01 Tri Llyfr i'r Plant02-08-01 Agor y Ffenestri02-08-01 Sir Ddinbych---26-07-01 An Island Called Smith26-07-01 Lladron Defaid26-07-01 Papur dyddiol19-07-01 Gweld Ser19-07-01 Cof Cenedl12-07-01 Gohebydd Yr Herald12-07-01 Llythyr Yr Herald12-07-01 y ffordd honno dy hun05-07-01 Ymchwil05-07-01 Herald---28-06-01 Straeon ac arwyr28-06-01 Welsh Castles21-06-01 Go Dda Gareth21-06-01 Bwli21-06-01 Elizabeth Watkin Jones14-06-01 Americanes yn dysgu Cymraeg14-06-01 Gwirioni14-06-01 John Davies Mallwyd07-06-01 Yr Arth Grisli07-06-01 Tabledi Gwneud-chi-wenu07-06-01 Llyfrau plant bach---24-05-01 Cydymaith Byd Amaeth24-05-01 Geiriadur idiomau24-05-01 Cofio Gwendoline Pari PI10-05-01 Rhyddhad10-05-01 Am Fod Seth yn Angel03-05-01 Llyfr y Flwyddyn03-05-01 Pryder T.Llew Jones---26-04-01 Mewn Carchar Tywyll Du26-04-01 Steddfodau'r We19-04-01 Cathod a Chwn19-04-01 Llyfrau plantr12-04-01 Gweledigaethau12-04-01 Astudiaeth o Robin Llywelyn05-04-01 Argyfwng theatr05-04-01 Enillwyr cystadleuaeth---29-03-01 Cosyn a llyfrau plant29-03-01 Huw Jones Llangwm22-03-01 Ystad y Goron22-03-01 Hengwrt Chaucher22-03-01 Gwenwyn yn y Gwaed22-03-01 Cusan Dyn Dall15-03-01 Emrys Roberts15-03-01 Sut i Drefnu Priodas08-03-01 Tudur Dylan08-03-01 Aiden Chambers08-03-01 Dramâu Saunders Lewis08-03-01 Dilyn 'Sgwarnog---22-02-01 Helynt a Heulwen22-02-01 Diwrnod y Llyfr15-02-01 Mawl a'i Gyfeillion15-02-01 Syniad Da Iawn09-02-01 Pobol Tu Ucha'r Giât09-02-01 Cerddi'r Ffydd01-02-01 O Afallon i Shangri La01-02-01 Heyrn yn y Tan---25-01-01 Catrin Jones yn Unig25-01-01 Y Drych18-01-01 Hoff Gerddi Serch Cymru18-01-01 Owen Gethin Jones11-01-01 Barddoniaeth Donald Evans04-01-01 Cofrestri Plwyf04-01-01 Gwyn Llewelyn06-12-01 Pam Ni Duw?06-12-01 Borley Cymru20-12-01 Cadwyni Rhyddid20-12-01 Creaduriaid Rhyfeddol20-12-01 Profiadau Gwyddelig12-12-01 Leila megane12-12-01 llyfrau plant03-01-02 pi-ar03-01-02 Sgorio10-01-02 tu chwith10-01-02 Clymau Ddoe; Blodwen Jones10-01-02 Golygydd Y DrychDyddiadur AlciShamus MulliganChwedlau Tomos a MargedEdward Williams29-11-01 Powdr RhechRhyddiaith Waldo WilliamsY Llew Oedd ar y LlwyfanAr Bwys y FfaldSgrech RhyfelByd RonSiabwchoMôr a Mynydd-Surf and SkylinesCernywAgoriad yr OesCam Wrth GamEmyr Price - HunangofiantBeirdd yng Ngwlad pwylY CaffiCymdeithas Bob OwenLon GweunyddCyfrif Pennau yn LlynLlais un yn LlefainCaneuon EmsCae'r GorsGolau Gwladstraeon dot comT H Parry-WilliamsYsbryd yr YnysHoff Gerddi Serch CymruJ Kitchener DaviesDydd oedd a Diwedd IddoDiolch i NhrwynY Print MânPortreadau David GriffithsSylfeini LlithrigLlyfrau i'r arddegauXLlyfr Mawr YnyslasBitshO Tyn y GorchuddDelweddau o'r YmylonYr YmwelwyrCapel LlwyndyrysDdoe yn ôlLlythyr: Bitsh!Awgrym cyfrol Bob Owen, ffair Y BalaHoli Aled Jones WilliamsRhwng Du a gwyn gan Angharad PriceLlyfrau SmotY FenaiFel Hen WinCyfaredd EifionyddBeth yw'r Gair am . . .Meical Ddrwg o Dwll y MwgCerddi Llyn ac EifionyddCerddi Sir BenfroA-bi-clecOwain GlyndwrCo BachDiwylliant Gwerin MorgannwgStraeon Pen LloAwen MeirionBe Bop, Hefin WynCofion Cynnes, Lyn EnenezerTrons, Dafydd MeiPlaned PlantMae'n Gem o Ddau FileniwmY Weledigaeth GeltaiddDyddiadur MimosaDiwygiad 0405Cerddi AbertaweSna'm Llonydd i GaelLlyfr Du CaerfyrddinY Weledigaeth GeltaiddTewach Na DwrDiwrnod y Llyfr 2003Llain yn LlynTomos, Neli Ann a MargedCryno-ddysg y CymryMorwyr y Cilie2 gan Twm MorysPan oeddwn yn fachgenAmerikeCofiant RyanMesur llyfrgelloedd - electronigBeti a'i PhobolByd Bethan GwanasRana Rebel, Menna ElfynHen FriwiauEmyr Humphreys a phobl henParti cydadroddllyfr yn anrheg cenedlaetholSiop CaernarfonHoli Mihangel MorganLlyfr y Flwyddyn 2003Lluniau LlanrugStori ferPity the SwagmanGoronwy OwenRichard HuwsCerddi CeredigionBe sydd Dan y GwelyGuto a Gwyn ar y ffermPwy Fase'n MeddwlLlyfrau Eingl GymreigHogyn SyrcasBenthyg o lyfrgell prifysgolMedal Ryddiaith CasnewyddWhispering Reeds - LlangadwaladrCyfres Dymuniadau DaFy Mhobl ILlyfrau Dylan ThomasCrisial y PharoWelsh PiratesCerddi'r CewriWelsh WildlifeBethan gwanas - Gwrach y GwylltTitanic Tywysoges FachGwladychu'r Cymry yn yr American WestCofio TecwynFfordd BywydY BaeGwlad PwylDan Loriau MaelorCaneri Pinc ar Dywod EuraidY Tebot ExpressO Ddrwg i WaethModrwy PwyTipyn o GampGwrach y Gwyllt - adlgCaniadau'r DiwygiadDal HiCynhadledd Iolo MorganwgDysgl Bren a Dysgl ArianHarri PotterDial yr Hanner BrawdStori fer fuddugolMaldwyn/Blas ar Fwynder MaldwynCerddi PowysTrysorau EglwysiRhywfaint o AnfarwoldebHogyn SyrcasIslwyn