Creu cerdd - Pethau i helpu'r bardd - Cymraeg - Cyfnod Allweddol 2

Ffocws dysgu

Dysga sut i ddefnyddio iaith sy’n briodol ar gyfer ysgrifennu, gan gynnwys Cymraeg safonol.

Mae'r wers hon yn cynnwys:

pedwar gweithgaredd

Learning focus

Learn how to use language appropriate to writing, including standard forms of Welsh.

This lesson includes:

four activities

For an English version of this lesson, scroll below.

Pethau i helpu’r bardd

Pan fyddi di’n ysgrifennu barddoniaeth, cofia ddefnyddio iaith amrywiol ac addas. Dyma rai syniadau i dy helpu:

berfau
adferfau
ansoddeiriau
cymhariaeth
trosiadau
personoli
cyflythrennu

Berfau

Berf yw gair sy'n disgrifio beth mae rhywun neu rywbeth yn ei wneud, er enghraifft:

cerdded
neidio
llusgo

Gweithgaredd 1

Darllena'r gerdd 'Pêl-droed' isod. Sawl berf wyt ti’n gweld yn y gerdd hon? Gwna restr ar ddarn o bapur neu yn ddigidol.

Pêl-droed

Rhedeg, pasio,

gwibio, taclo,

bloeddio, gwylltio,

trio eto.

Rhedeg, pasio,

gweiddi, gwylio,

neidio, cicio,

yna… sgorio!

Clicia yma i weld pa ferfau sydd yn y gerdd

Adferfau

Adferf yw gair sy'n disgrifio berfau, er enghraifft:

rhedeg yn gyflym
hedfan yn uchel
siarad yn dawel

Gweithgaredd 2

Beth am ychwanegu adferfau at y berfau isod? Cofia ei fod yn bwysig bod y berfau a’r adferfau’n cysylltu gyda’i gilydd er mwyn sicrhau eu bod yn gwneud synnwyr!

Er enghraifft: rhedeg yn gyflym.

rhedeg…
pasio…
taclo…
bloeddio…
trio…

Clicia yma i weld enghreifftiau o atebion gweithgaredd 2 ar gyfer Pethau i helpu'r bardd.

Ansoddeiriau

Ansoddair yw gair sy'n disgrifio enw, er enghraifft:

ton enfawr
cymylau gwynion
llewod rheibus
bachgen da
merch dalentog

Cymhariaeth

Mae cymhariaeth yn cymharu rhywbeth â rhywbeth arall er mwyn creu effaith arbennig. Mae bardd yn aml yn defnyddio cymhariaeth er mwyn tanlinellu, pwysleisio neu dynnu sylw at rywbeth arbennig

Chwilia am y geiriau ‘fel’, ‘megis’, neu ‘mor … â …’ / ‘mor … ag …’ i dy helpu di i adnabod cymariaethau, er enghraifft:

yn araf fel malwen / malwoden
yn gryf fel ceffyl
yn ddistaw fel llygoden
coch fel y tân
mor oer â rhew
mor ddu â'r nos
mor felys ag afal
megis seren wib

Gweithgaredd 3

Darllena'r llinellau nesaf o farddoniaeth. Wyt ti'n gwybod ble mae'r cymariaethau? Gwna nodyn ar ddarn o bapur, neu yn ddigidol.

Y lleuad yn bêl lachar yn y düwch

Fel dafad golledig yn crwydro'n unig

Yr haul yn dân poeth ar fy nghroen

A'r hen ddrws yn gwichian fel llygoden

Y coed yn filwyr tal a balch

Clicia yma i weld atebion gweithgaredd 3 ar gyfer Pethau i helpu'r bardd.

Trosiadau

Mae trosiad yn dweud bod rhywbeth yn rhywbeth arall. Mae bardd yn gallu dweud bod rhywbeth yn rhywbeth arall o bryd i'w gilydd er mwyn creu delwedd effeithiol, er enghraifft:

y coed yn filwyr tal
y chwaraewr rygbi yn gawr o ddyn

Gweithgaredd 4

Darllena'r llinellau nesaf o farddoniaeth eto. Y tro yma, wyt ti'n gwybod ble mae'r trosiadau? Gwna nodyn ar ddarn o bapur, neu yn ddigiol.

Y lleuad yn bêl lachar yn y düwch

Fel dafad golledig yn crwydro'n unig

Yr haul yn dân poeth ar fy nghroen

A'r hen ddrws yn gwichian fel llygoden

Y coed yn filwyr tal a balch

Clicia yma i weld atebion gweithgaredd 4 ar gyfer Pethau i helpu'r bardd.

Personoli

Mae bardd yn gwneud defnydd o bersonoli i ddisgrifio rhywbeth sydd ddim yn ddynol fel person byw, er enghraifft:

dail yn sibrwd
llawr yn gwichian
tonnau yn cusanu'r traeth

Cyflythrennu

Cyflythrennu yw defnyddio dau air neu fwy sy’n dechrau â’r un llythyren ar ôl ei gilydd, er enghraifft:

__d__awnsio __d__isgo __D__refach
__b__isgedi __b__lasus __B__rycheiniog

Tips to help a poet

When you write poetry, remember to use varied and appropriate language. Here are some ideas to help you:

verbs
adverbs
adjectives
comparison
metaphors
personification
alliteration

Verbs

A verb is a word that describes what someone or something is doing, for example:

cerdded (to walk)
neidio (to jump)
llusgo (to drag)

Activity 1

Read the poem 'Pêl-droed' (Football) below. How many verbs can you see in the poem? Make a list on a piece of paper, or digitally.

Pêl-droed

Rhedeg, pasio,

gwibio, taclo,

bloeddio, gwylltio,

trio eto.

Rhedeg, pasio,

gweiddi, gwylio,

neidio, cicio,

yna… sgorio!

Football

Running, passing,

sprinting, tackling,

shouting, losing one's temper,

trying again.

Running, passing,

shouting, watching,

jumping, kicking,

then… scoring!

Click here to see the answers to activity 1 - Pethau i helpu'r bardd.

Adverbs

An adverb is a word that describes verbs, for example:

rhedeg yn gyflym (running quickly)
hedfan yn uchel (flying high)
siarad yn dawel (speaking quietly)

Activity 2

Why not add adverbs to the verbs below? Remember it's important that the verbs and adverbs are related to each other to make sure they make sense!

For example: rhedeg yn gyflym (to run / running quickly)

rhedeg… (to run…)
pasio… (to pass…)
taclo… (to tackle…)
bloeddio… (to shout…)
trio… (to try…)

Click here to see the answers to activity 2 - Pethau i helpu'r bardd.

Adjectives

An adjective is a word that describes a noun, for example:

ton enfawr (a huge wave)
cymylau gwynion (white clouds)
llewod rheibus (predatory lions)
bachgen da (a good boy)
merch dalentog (a talented girl)

Comparison

A comparison compares something with something else in order to create a certain effect. The poet often uses a comparison to highlight, emphasise or draw attention to something in particular.

Look out for the words ‘fel’ (as, like), ‘megis’ (like, similar to) or ‘mor … â …’ / ‘mor … ag …’(as …as …) to help you recognise comparisons, for example:

yn araf fel malwoden / malwen (as slow as a snail - literally: slow like a snail)
yn gryf fel ceffyl (as strong as a horse - literally: strong like a horse)
yn ddistaw fel llygoden (as quiet as a mouse - literally: quiet like a mouse)
coch fel y tân (as red as fire - literally: red like the fire)
mor oer â rhew (as cold as ice)
mor ddu â'r nos (as black as night - literally: as black as the night)
mor felys ag afal (as sweet as an apple)
megis seren wib (like a shooting star)

Activity 3

Read the lines below. Do you know where the comparisons are? Make a note on a piece of paper, or digitally.

Y lleuad yn bêl lachar yn y düwch

Fel dafad golledig yn crwydro'n unig

Yr haul yn dân poeth ar fy nghroen

A'r hen ddrws yn gwichian fel llygoden

Y coed yn filwyr tal a balch

The moon is a bright ball in the blackness

Like a lost sheep wandering alone

The sun is a hot fire on my skin

And the old door squeaks like a mouse

The trees are tall and proud soldiers

Click here to see the answers to activity 3 - Pethau i helpu'r bardd.

Metaphors

A metaphor says that a thing is something else. The poet can say that something is something else sometimes in order to create an effective image, for example: