Azərbaycan Prezidenti mətbuatı necə əhliləşdirdi və özündən qorxmağa məcbur etdi - BBC Rusca

Jurnalistlərin xaricdən pul alması Azərbaycan prezidentinin xoşuna gəlmir. Amma onun ölkədə iyirmi illik hakimiyyəti dövründə müstəqil mətbuat üçün dözülməz şərait yaranıb və jurnalistlər Avropada sponsor axtarmalı olublar. İndi bu, qeyri-qanuni olub və onlarla jurnalist həbs olunub, ölkədə "siyasi məhbuslar"ın sayı 300-ü ötüb ki, İlham Əliyev hakimiyyətinin tarixində belə hal olmayıb.

2024-cü ilin noyabrında Bakıda BMT-nin iqlim sammiti başlayanda bəziləri ümid edirdilər ki, xarici qonaqların gəlişi və Azərbaycanın dünyaya açıqlıq nümayiş etdirmək istəyi hakimiyyəti həmin il ərzində həbs edilmiş onlarla jurnalisti azad etməyə məcbur edəcək.

Digərləri isə, əksinə, sammitdən sonra həbslərin davam edəcəyini bildirirdilər.

Sonuncular haqlı çıxdı. Bu cümə günü MeydanTV-nin jurnalisti Ramin Deko, polisin məlumatına əsasən, valyuta qaçaqmalçılığına görə həbs edilib. Qalan jurnalistlər dindirilməyə göndərilib.

Həbslər bir il əvvəl başqa bir saytın - AbzasMedianın əməkdaşlarından başlayıb və onların, demək olar ki, hamısı həbsxanaya düşüb. Onların ardınca digər KİV əməkdaşları, hüquq müdafiəçiləri və xarici media ilə əlaqəsi olan siyasətçilər dəmir barmaqlıqlar arxasına göndəriliblər. Sonra alimlərin, azlıqların hüquqlarına dair məqalə müəlliflərinin arxasınca düşüblər.

"Azərbaycanda Siyasi Məhbusların Azadlığı Uğrunda İttifaq"ın (buraya bir sıra ən məşhur hüquq müdafiəçiləri daxildir, bəziləri özləri də həbsxanadan keçiblər) məlumatına görə, ölkədə artıq 300-dən çox siyasi məhbus hesab olunan şəxs var. Onların arasında jurnalistlər, hüquq müdafiəçiləri, partiya fəalları və orduda işgəncə qurbanları da var. Üstəlik, təşkilatın məlumatında deyildiyi kimi, ölkədə bu əsrin əvvəlindən bu qədər"siyasi məhbus" olmayıb.

Müşahidəçilər ilk zamanda həbs səbəblərinin ABŞ-la münasibətlərin korlanması, 2024-cü ilin fevralında (o vaxt) qarşıdan gələn prezident seçkiləri olduğunu güman edirdilər, lakin hər şey daha sadə imiş.

Söhbət puldan gedir

"Biz də, hər bir ölkə kimi, media məkanımızı xarici mənfi təsirlərdən qorumalıyıq, hamı qanunlara əməl etməlidir. Azərbaycanda, media nümayəndələri də daxil olmaqla, azad cəmiyyət var", - Azərbaycan Prezidenti bu ilin yazında demişdi.

O, 2023-cü ilin payızında başlayan jurnalistlərin və fəalların həbs dalğasının onların xaricdən maliyyələşməsi ilə bağlı olduğunu etiraf edib və bu həbsləri açıq şəkildə dəstəkləmişdi.

İlk qurban Avropa qrantları alan AbzasMedia araşdırmaçı informasiya vasitəsi oldu. Onun təsisçisi, redaktoru və əməkdaşları hələ ötən ilin sonunda həbs edilib.

"AbzasMedia"nın jurnalistləri Azərbaycanın Ermənistanla müharibə nəticəsində geri qaytardığı Qarabağın və onun sərhəd rayonlarının dağıdılmış kəndlərinin bərpası üçün ayrılan vəsaitin hara getdiyini öyrənib. Onların korrupsiya araşdırmaları çox vaxt prezidentin ailəsini əhatə edirdi.

Sonra sıra başqa media qurumlarına gəldi - Kanal13, Toplum TV, Meclis.info da, böyük araşdırmalar etməsələr də, xaricdən pul almaqda ittiham edilirdilər.

Toplum TV BBC Azərbaycanca ilə əlaqə saxlayıb və xarici donorlardan pul almalarına dair hökumətin iddialarını qəbul etmədiklərini deyiblər.

Təqsirləndirilənlərin demək olar ki, hamısı valyuta qaçaqmalçılığı ittihamı ilə həbsxanaya düşüb. Buna isə Azərbaycanın bir neçə il ərzində ardıcıl olaraq dəyişdiyi qanunları səbəb verib.

"Xarici agentlər" haqqında qanunlar

Hələ 2014-cü ildə, sonra isə 2022-ci ildə ölkədə qeyri-hökumət təşkilatlarının və mətbuatın xaricdən maliyyələşdirilməsini ciddi şəkildə məhdudlaşdıran qanunlar qəbul edilib.

2014-cü ildən sonra "Qrantlar haqqında" qanuna dəyişiklər edildikdən sonra dövlət QHT-ləri qrantları Ədliyyə Nazirliyində qeydiyyata aldırmağa məcbur etdi, özünə isə bu qeydiyyata icazə verməmək hüququ verdi.

O zaman beynəlxalq donorlar Azərbaycanı kütləvi şəkildə tərk etməyə başladılar. 50-dən çox beynəlxalq təşkilat Azərbaycanı tərk etdi. Demokratik Təşəbbüslər İnstitutunun rəhbəri Akif Qurbanov deyirdi ki, qanun qeyri-hökumət sektorunu ictimai məkandan sıxışdırıb çıxarır və QHT-lərin fəaliyyətini faktiki olaraq iflic edib. Qurbanovun özü ötən ilin payızından valyuta qaçaqmalçılığı ittihamı ilə istintaq təcridxanasındadır.

2022-ci ildə qüvvəyə minən növbəti qanun, ümumiyyətlə, jurnalistlərə xaricdən pul almağı qadağan etdi və onlardan vahid dövlət reyestrində qeydiyyatdan keçməyi, cinayət keçmişinin olmamasını və özü haqqında fərdi məlumatların uzun siyahısını dövlətə təqdim etməyi öhdəsinə qoydu.

Tənqidçilər deyirdilər ki, qanun faktiki olaraq jurnalistləri məmurlarla eyniləşdirir. Media hüquqşünası Ələsgər Məmmədlinin sözlərinə görə, qanunda jurnalistlərə qoyulan tələblər qəsdən şişirdilib və qanun repressiya alətinə çevriləcək. Ələsgər Məmmədlinin özü bu ilin yazından valyuta qaçaqmalçılığı ittihamı ilə həbsdədir.

Yenə də həbslər. Bu niyə baş verdi?

Dekabrın ilk həftəsində Azərbaycanda daha 7 jurnalist həbs edildi.

"Azadlıq" radiosunun Azərbaycan bölməsinin keçmiş redaktoru Çingiz Sultansoy repressiyaların yeni mərhələsini Bakının Ukraynada müharibənin bitəcəyindən ehtiyatlanması ilə izah edir. O hesab edir ki, Rusiya uduzsa, avtoritar rejimlərə dəstəyi də yox olacaq.

"Bu, siyasi meydanın növbəti təmizlənməsi, gözlənilməz iğtişaşlar zamanı qabaqcadan etirazların qarşısının alınmasıdır, - Sultansoy deyir. "Hakimiyyət bilir ki, insanlar ən gözlənilməz səbəbə görə qəfildən küçələrə çıxa bilərlər; 2020-ci ildə bu, pandemiya ola bilərdi".

Bundan başqa, Sultansoyun sözlərinə görə, Prezident Əliyev onun həmkarlarının həbsi üçün əlverişli məqam seçib – ABŞ-da seçki kampaniyası gedirdi, Avropa isə Ukraynadakı müharibə ilə həddən artıq məşğul idi.

"Azərbaycanda Siyasi Məhbusların Azadlığı Uğrunda İttifaq"ın məlumatına görə, əvvəllər illər ərzində orta hesabla 100-dən bir qədər çox adam həbsdə və siyasi motivlərlə istintaq altında olubsa, bu ilin əvvəlində siyahıda 300-ə yaxın ad vardır.

Hüquq müdafiəçisi və jurnalist Eldar Zeynalov hesab edir ki, jurnalistlərin həbsi nümunəvi xarakter daşıyır, çünki AbzasMedia kimi tənqidi KİV populyar deyildilər.

"Onlar öz materiallarının məzmununa görə deyil, başqalarına dərs vermək üçün təqib olunurlar", o deyir. - Bu mənada təqib qurbanı nə qədər zərərsiz görünürsə, bir o qədər də böyük psixoloji təsir əldə edilir".

O qeyd edir ki, belə olan halda hətta təqsirləndirilən şəxs kimi deyil, şahid qismində cəlb edilən jurnalistlər belə qorxuya düşüblər: "Hər kəs yaxşı bilir ki, şahid öz ehtiyatsız ifadəsi əsasında asanlıqla təqsirləndirilən şəxsə çevrilə bilər".

Musiqini kim sifariş verir?

Ölkəni tərk edən jurnalist Aytən Fərhadova deyir ki, azad fikirli jurnalistlər xarici mediada iş axtarmağa məcburdurlar, çünki sadəcə hakimiyyətin nəzarətində olmayan yerli nəşr qalmayıb. 2000-ci illərdə o, yerli sponsorlar, tirajlar və reklamlar hesabına mövcud olan "Ekspress" qəzetində çalışıb. Ancaq bu gəlir artıq yoxdur.

Uzun illərdir ki, jurnalistlər Azərbaycanda hakimiyyətin mətbuatı davamlı olaraq gəlir mənbələrindən məhrum etməsindən, mətbuat yayımı sənayesini inhisara almasından və böyük şirkətlərə hakimiyyətin bəyənmədiyi nəşrlərdə reklamını qadağan etməsindən şikayətlənirlər.

"Soruşmaq istərdim ki, necə oldu ki, Azərbaycan mediası xarici pullardan, donorlardan asılıdır? – jurnalist deyir. - Bu vəziyyəti indiki Azərbaycan dövləti yaradıb".

Bu gün o, Tbilisidə beynəlxalq donorlar, o cümlədən Avropa səfirlikləri tərəfindən dəstəklənən Gürcüstanın OC-Media nəşrində işləyir.

Sultansoy etiraf edir ki, hakimiyyət istənilən mətbuatın kiminsə şəxsi siyasi maraqlarına xidmət etməli olduğuna səmimi şəkildə inana bilər: "Biz burada təxminlər aləmindəyik, bu adamlar bizim kimi düşünmür, eyni faktlara baxanda belə; onların dünyaya öz baxışı, öz dünyagörüşü, əvvəlki təcrübədən toxunmuş münasibətləri var".

Amma hakimiyyət ölkədə söz azadlığının olduğunu deyəndə, çox az insan onun səmimiyyətinə inanır. Azərbaycanda rəsmi olaraq 5 mindən çox KİV, o cümlədən 25 televiziya və 16 radio kanalı fəaliyyət göstərir. Və hakimiyyət bu rəqəmləri fikir plüralizminin sübutu kimi misal gətirir.

Ancaq bu, belə deyil. Ölkədəki populyar telekanalların əksəriyyəti özəldir, amma əslində onlara hakimiyyətə sadiq adamlar, bəzən də keçmiş məmurlar nəzarət edir. Belə ki, ARB özəl telekanalına əvvəllər Heydər Əliyev Fondunda, eləcə də yayımçıların lisenziyalaşdırılması ilə məşğul olan Televiziya və Radio Yayımları Şurasında çalışmış İsmət Səttarov rəhbərlik edir.

Yerli televiziyanın adi yayımı musiqi proqramları və tok-şoulardır və siyasətdən danışırlarsa, o da nadir hallarda və əsasən "qardaş Türkiyə" və "düşmən Ermənistan" kimi qəbul edilmiş siyasi klişelər çərçivəsində olur.

Hələ 10 il əvvəl tanınmış araşdırmaçı jurnalist Xədicə İsmayıl bütöv bir media şəbəkəsinə o vaxt Prezident Administrasiyasında şöbə müdiri olan Əli Həsənovun rəhbərlik etdiyini öyrənmişdi. Məhz onunla əlaqəli radiostansiya 2011-ci ildə BBC Azərbaycan xidmətinin bundan iki il əvvəl yayımladığı tezliyi aldı.

Bundan bir qədər əvvəl (2009-cu ildə) Həsənov bildirib ki, Azərbaycanda xarici media resursları yayımlanmamalıdır. Bir halda ki, BBC-nin tezliyinə yiyələnmiş radiostansiya qismən İran vətəndaşına məxsus idi.

Xədicə İsmayıl özü də iqtisadi cinayətlərdə ittiham olunaraq il yarım həbsxanada olub.

Azərbaycanın xarici QHT-ləri qeydiyyatdan keçirməkdən imtina etdiyi və jurnalistlərin xaricdən qrant alması qadağan edildiyi halda, ölkədə birbaşa Rusiya tərəfindən maliyyələşdirilən bir neçə təşkilat fəaliyyət göstərir. Bakıda Rusiyanın Sputnik agentliyinin yerli ofisi, həmçinin öz internet saytı, Teleqram kanalı və mətbuat mərkəzi var.

BBC Audiovizual Şuraya, Mətbuat Şurasına və 2000-ci illərdə jurnalistlərin hüquqlarının müdafiəsi ilə məşğul olmuş millət vəkili Əflatun Amaşova sorğu göndərib.

Biz niyə hakimiyyətin Rusiyadan maliyyələşən təşkilatlara Avropa İttifaqı tərəfindən maliyyələşdirilən təşkilatlardan bu qədər fərqli münasibət bəslədiyini soruşduq və qeyd etdik ki, hakimiyyət tərəfindən təqib olunan jurnalistlərin bir hissəsi əvvəllər Azərbaycanda müstəqil media üçün çalışıb.

Yalnız nəşrləri bağlandıqdan sonra onlar xaricdən maliyyələşən mediada iş axtarmağa başlayıblar. Soruşduq ki, jurnalistlər belə bir vəziyyətdə necə işləməlidirlər ki, həbsxanaya düşməsinlər?

Əlaqə saxladığımız şəxslərin heç biri suallarımıza cavab vermədi.

"Atası daha güclü idi"

Prezident İlham Əliyev artıq dəfələrlə bildirib ki, onun rəhbərliyi ilə ölkədə söz azadlığı tam təmin olunub.

"Söz və mətbuat azadlığının təmin edilməsi bizim üçün prioritet məsələlərdir və deyə bilərəm ki, Azərbaycan bu sahədə böyük uğurlar əldə edib", - o deyib.

Lakin biz artıq yazmışdıq ki, ölkədən qaçan, həbsdə olmuş, peşəsini tərk etmiş azərbaycanlı jurnalistlər xatırlayırdılar ki, bu əsrin əvvəlləri və müstəqilliyin ilk illərində indiki Azərbaycan prezidentin atası Heydər Əliyev hakimiyyətdə olanda, mətbuat nisbətən azad nəfəs alırdı.

O zaman BBC Azərbaycan Xidməti və "Azadlıq" radiosunun Bakı Bürosu yerli radiotezliklərdə yayımlanırdı, müstəqil qəzetlər var idi, özəl müstəqil telekanal ANS isə tənqidi materialları ilə tanınırdı, xırda gündəlik problemlər yarandığı halda isə sadə vətəndaşlar arasında indiki memlara bənzəyən bir ifadə məmurlar üçün standart təhlükəyə çevrilmişdi: "Mən indi ANS-i çağıracağam".

Həqiqətən də, 2002-ci ildə ilk media azadlığı indeksində Sərhədsiz Reportyorlar beynəlxalq təşkilatı Azərbaycanı Rusiyadan 20 pillə yuxarı - dünyada 101-ci yerə layiq görmüşdü. Bu gün Azərbaycan 164-cü yerdədir - bütün dövr üçün ən aşağı, hətta xarici agentlər və arzuolunmaz təşkilatlar haqqında repressiv qanunları ilə Ukraynaya qarşı təcavüzkar müharibə aparan Rusiyadan da aşağı.

Sultansoy bunu onunla izah edir ki, indiki prezidentin atası Heydər Əliyev hakimiyyətə gəlincə uzun yol keçmiş nüfuzlu siyasətçi olub. "Bu yol sənin sözlərin və hərəkətlərin üçün məsuliyyət qoyur", – jurnalist deyir. - İlham [Əliyev] isə hazıra gəlib".

2015-ci ildə "Azadlıq" radiosunun Bakı bürosu (ABŞ hökuməti tərəfindən maliyyələşdirilir) bağlandıqdan sonra Sultansoy Avropaya mühacirət edib.

Peşəsini tərk edən, ölkədən getmiş və ya xarici mətbuatda işləyən bir çox azərbaycanlı jurnalist Azərbaycan nəşrlərində fəaliyyətə başlayıblar: artıq nəşr olunmayan qəzetlərdə, lisenziyasını itirmiş radiolarda, çoxdan bağlanmış saytlarda. Lakin hətta xaricə gedənlər belə özlərini təhlükəsiz hiss etmirlər.

Azərbaycandan Gürcüstan, Fransa, Almaniya və digər ölkələrə gedən jurnalistlərə hücum halları qeydə alınıb. Məşhur araşdırmaçı jurnalist Əfqan Muxtarlının 2017-ci ildə Gürcüstanda oğurlanaraq (istintaq hələ başa çatmayıb) Azərbaycana aparıldığı iddia edilir.

Həmin Gürcüstanda onun adaşı və həmkarı Əfqan Sadıqov 4 aydır ki, həbsdədir və dələduzluqda ittiham olunduğu Azərbaycana deportasiyasını gözləyir. Aclıq aksiyasına görə, həyat yoldaşı və vəkillərinin sözlərinə görə, səhhəti kəskin pisləşib, əlil arabasından istifadə edir və həkimlərin nəzarəti altındadır.

Vətənində o, artıq iki ilini həbsdə keçirib və siyasi məhbus sayılırdı. Bir il əvvəl isə, bir çoxları kimi, o da hakimiyyətin 20 ildir ram etməyə çalışdığı həmkarları, hakimiyyəti tənqid edən jurnalistlərin həbsləri dalğasında Azərbaycandan qaçıb.