Bliadhna nan ÒranYear of Song

Lachann Mac an Lèigh (Lachann Dubh a' Chrògain)

Rugadh Lachann Mac an Lèigh, Lachann Dubh a' Chrògain, anns a' Chrògan am Muile, sa bhliadhna 1819. Na òige bha e a' seòladh thall thairis ach sguir e dhol gu muir agus fhuair e obair aig Cloinn Ghill Eathain, Uachdarain Locha Buidhe. Cha b' urrainn dha sgrìobhadh no leughadh ach bha e ag obair dhaibh mar bhàrd, mar iasgair agus mar phìobaire gus an robh e sean.

Anns an leabhar Lachann Dubh a' Chrògain (The New Iona Press, 2004) tha Maighread Dhòmhnallach Lobban ag innse mu sinn-sinn-seanair:

"Tha e coltach gun d' rinn Lachann mòran bàrdachd – òrain de gach seòrsa. Dh'fhaodte gur e na h-òrain aoireil a' bhàrdachd a b' fheàrr a rinn e. Nan robh e air a bhrosnachadh, bha teanga gheur, sgaiteach aige, agus mar sin bha daoine faiceallach mun cuireadh iad gruaimean air."

Tha Maighread Lobban cuideachd ag innse sgeulachd mu Lachann:

"Tha e coltach gu robh e math air searmonachadh. Anns na h-Eileanan bha iad tric gu feum air lay preacher. Chuir iad fios air Lachann aon uair airson tiodhlacadh a ghabhail.

Aig an ùrnaigh mu dheireadh chaidh e sìos air a ghlùinean agus chùm e air ag ùrnaigh airson ùine mhòr. Bha an sneachda tiugh air a' ghrunnd. Mu dheireadh thall, dh'fhosgail e a shùilean. Cha robh duine beò sa chladh ach e fhèin!"

Anns a' bhliadhna 1885, fhuair Dòmhnall MacPhàrlain don Phàrlamaid às leth nan croitearan agus bha Lachann a' guidhe gun cuidicheadh e daoine bochda:

Bha triùir oghaichean aig Lachann a bha nam bàird, Iain Dòmhnallach a sgrìobh Muile nam Fuar-bheann Mòr, Seumas Dòmhnallach a sgrìobh An t-Eilean Àlainn agus Lachann Dòmhnallach a rinn 'Mo Shoraidh don Eilean'. Bha e cuideachd na cho-ogha do Dhùghall MacPhàil a sgrìobh An t-Eilean Muileach.

Chaochail Lachann air 3 Cèitean, 1901, aig aois 84, agus lorg Maighread Lobban aithris air ann an Tìm an Òbain air 25 Cèitean:

"Chaidh a thiodhlacadh ann an seann chladh Chill Eòin. Ghiùlaineadh a' chiste air guailnean choimhearsnach is charaidean chun na tràigh bho bhaile a' Chrògain is pìobaire an uachdarain air an ceann – Màidsear na Pìoba MacPhàil, a b' àbhaist a bhith anns na 93rd Highlanders, a' seinn pongan milis 'The Flowers of the Forest' air an inneal-chiùil a bha gràdhach aig a' bhàrd nach maireann, agus air nach robh e fhèin gun deagh chomas.

Thugadh an t-uachdaran agus mòran den tuath tarsainn Loch Spealbhaidh chun a' chladaich thall an grunn bhàtaichean, am fonn tiamhaidh a-nis air atharrachadh gu 'The Land of the Leal'.

An dèidh do sheirbheis Ghàidhlig a bhith air a cuairteachadh aig an uaigh chaidh Lachann a chàradh anns an ùir bheannaichte anns a bheil mòran ghinealach de Chloinn an Lèigh nan laighe."