Bliadhna nan ÒranYear of Song

Iain MacCodrum

A rèir an t-Urr. Uilleam MacMhathain thòisich Iain MacCodrum air Òran na h-Aoise a dhèanamh "'s e na sheasamh air an tobhtaidh, a' cur mullach air taigh an t-Hòghsta, air dha seann duine fhaicinn a bha beatadh gu h-èiginneach an aghaidh na gaoithe, le bata na làimh, 's e fairtleachadh air àite fhaighinn san rachadh aige air a dhol tarsainn air Abhainn nan Riaghan."

Rugadh Iain MacCodrum, no Iain mac Fhearchair, mu dheireadh na seachdamh linn deug ann an Àrd na Runnair air taobh siar Uibhist a Tuath. Bha taigh athair air iomall seann chladh air an robh Cladh Chomhghain.

Cha d' fhuair e sgoil riamh ach bha ionnsachadh de sheòrsa eile aige, mar a mhìnich Uilleam MacMhathain anns an leabhar a sgrìobh e mun bhàrd:

"Ged nach robh na sgoiltean ro phailt an uair ud chan fhaodar a bhith a' smaoineachadh gu robh an sluagh gun fhoghlam. B' e an taigh-cèilidh an sgoil a bha aca-san – sgoil a bha glè fhreagarrach air an suidheachadh cuideachd. Cha robh baile anns nach robh cuideigin a bha comharraichte mar sheanchaidh, agus, nuair a thigeadh na h-oidhcheannan fada geamhraidh, bhatar a' cruinneachadh dhan taigh aige ga èisteachd fhèin agus sgeulaichean sam bith eile a dh'fhaodadh a bhith an làthair.

Is mòr an àireamh de dhuain 's de dh'òrain 's de sgeulachdan 's de dh'fhianntachd de gach seòrsa a bhiodh air aithris 's air ath-aithris mum biodh an geamhradh seachad."

Agus sgrìobh e mu Iain:

"Bha e fritheilteach air an taigh-cèilidh bho òige, agus rud sam bith a chluinneadh e, 's dòcha nach rachadh e às a' chuimhne tuilleadh."

Bha e air a ràdh gur ann bho thaobh a mhàthair a thug MacCodrum a' bhàrdachd agus gun nochd a thàlant 's gun e ach na dheugaire.

Bha e pòsta, a rèir na th' aige fhèin ann an 'Òran nam Banntraichean', trì tursan, mu dheireadh aig tè Màiri NicDhonnchaidh, agus bha aon nighean aige.

Bha e a' fuireach ann an Cachaileith na Rèibhill, an t-Hogha Gearraidh, nuair a thàinig Mac-a-leòir, bàrd Sgitheanach, agus Alasdair Mac Mhaighstir Alasdair a chèilidh air a' chiad turas. Chuir Mac Mhaighstir Alasdair dà òran leis anns an leabhar a dh'fhoillsich e an 1751.

Bha MacCodrum a' fuireach aig àm eile am Paibil, far na rinn e Smeòrach Chloinn Dòmhnaill.

Ghluais e à Paibil gu ruige Langais uaireigin timcheall air 1758.

B' e Sir Seumas MacDhòmhnaill uachdaran Uibhist aig an àm seo agus bha e na chleachdadh aige a bhith tighinn a shealg dhan eilean gach foghar. Bha e ann as t-fhoghar 1763, agus sin nuair a thug e urram do MhacCodrum mar bhàrd.

Thug e dha an t-àite as an robh e a' fuireach saor gun mhàl, duais dà fhichead marg Albannach agus còig bollachan mine sa bhliadhna. Tha e coltach nuair a chuala am bàrd mu na còig bollachan mine gun d' thuirt e ris an uachdaran, "Gu neartaicheadh Dia sibhse, Thighearna. 'S math an t-aran, ach b' fheàirrd e an t-annlan!" Chaidh còig clachan càise a thoirt dha, a bharrachd air a' mhin.

Bha e ainmeil airson a dheas-bhriathrachas; bha a fhreagairt daonnan faisg dha agus tha iomadh naidheachd ann mun sin. Mar eisimpleir, aon latha thachair e ri seann dhuine air an robh e eòlach nuair a bha e òg, duine a bha aithnichte mar gheòcaire. Dh'fhaighnich am bàrd dha ciamar a bha e. Nuair a thuirt an duine ris gu robh e air a stamag a chall, arsa MacCodrum, "Ma tà, is math leam nach mi fhuair i!"

Fhuair Sir Seumas, agus Sir Alasdair a thàinig às a dhèidh, am pàigheadh airson taic a chumail ri MacCodrum fad a bheatha le òrain a' moladh nan Dòmhnallach, an uaislean agus iad fhèin:

Chunnaic am bàrd atharrachadh mòr a' tighinn air Uibhist agus air a' Ghàidhealtachd na latha. Chaill na Seumasaich ann an 1746 agus bha a thoradh fhèin aig a' sin. Chaochail Sir Seumas ann an 1766 agus cha robh Sir Alasdair, a bhràthair, cho Gàidhealach na dhòighean. Dh'fhalbh àireamh mhath de dhaoine à Uibhist a Tuath ann an 1773, 's chaidh iad do Charoilìona an Ameireaga.

Ann an 1769, roinn Sir Alasdair Eubhal agus, am measg na fhuair fearann ann, bha MacCodrum. Bha e a' fuireach aig Àirigh a' Phuill air taobh a tuath Loch a' Gheadais airson deich bliadhna.

Chaochail Iain mac Fhearchair air 14 Giblean, 1779, agus dh'innis Uilleam MacMhathain mar a thachair:

"An uair a chuala Dòmhnall Beag Bhaile Raghnaill gun do dh'eug am bàrd, thug e tairgse, nam faigheadh e an stoc aige – bò is àgh is beagan chaorach – gun gabhadh e os làimh cosgais an tìodhlacaidh, agus is ann mar sin a bha.

Thàinig a' chosgais gu £4 19t 7sg – 4 tasdan airson lìon-aodach na marbhphaisg; 4 tasdan agus sia sgillinn airson clach càise; 4 notaichean, aon tasdan deug agus sgillinn airson na dighe. 'S ann bho Aonghas MacDhòmhnaill aig an robh taigh-seinnse Amsterdam, an t-Hàstan, a fhuaireadh gach nì dhiubh sin. Fhuair esan an lìon-aodach bho Raghnaild nighean Eòghainn sa Bhaile Mhòr."

Tha Iain MacCodrum air a thiodhlacadh an Cille Mhoire agus chaidh clach-chuimhne a chuir air an uaigh aige an 1894.