MacLeòid, D. I. (Am Foghar 1969) Dòmhnall Ruadh Chorùna, Òrain is Dàin le Dòmhnall Dòmhnallach à Uibhist a Tuath.

Gairm, 68, td. 371

"Tha a-nise leabhar eile againn nach cuir dorradas air mòran – "Dòmhnall Ruadh Chorùna," bàrdachd cho tlachdmhor, inntinneach 's a leugh mi o chionn ghreis.

'S e an Cogadh an toiseach a dh'fhad spiorad a' bhàird an Dòmhnall Ruadh. Bha e 27 nuair a thogadh e a Chogadh a' Cheusair: eadras sin is 1920 (7 bliadhna) rinn e dusan òran anns a bheil e cur an cèill na chaidh e troimhe fad nam bliadhnaichean deuchainneach sin.

Cha tug an Cogadh cumadh ùr air a bhàrdachd mar a thachair do Iain Rothach. Cha mhotha na sin a tha teagamh aige san adhbhar anns a bheil e sabaid no a tha co-fhaireachdainn aige ri nàimhdean mar a bh'aig Wilfred Owen is, gu ìre, aig Murchadh Moireach is T. D. MacDhòmhnaill. Ach cha tuirt sin gur e bàrdachd brosnachaidh a rinn e mar a rinn Iain Ruadh Stiùbhart, Mac Mhaighstir Alasdair is leithid Rupert Brooke: tha Dòmhnall Ruadh a' dèanamh dealbh dhuinn air teothad na sabaid is air dulangas is faireachdainnean nan saighdeir...

Tha cuid a bhàird Ghàidhlig a bhios a' dèanamh òran dìreach airson gu bheil an nàbaidhean measail air an eirmseachd beòil. Bidh iad seo – o Dhonnchadh Bàn gu Bàrd Phaisley – a' tarraing air repertoire àraidh de chuspairean: moladh nan urracha mòra, àbhachd mu bhainnsean is eile, càineadh, moladh an àite dham buin iad. Bidh cuid eile dèanamh dhàn gus faochadh a thoirt do leòn cridhe, feadhainn mar Uilleam MacCoinnich Chnoc Chùsbaig agus leannan Ailein Duinn. B' ann den dara seòrsa seo a bha Dòmhnall Ruadh Chorùna, a thaobh gur e uallaichean a' Chogaidh a rinn bàrd dheth, ach tha aon rud àraidh a tha ga chomharrachadhsan a-mach o chàch. 'S e sin, aon uair 's gun do dh'ionnsaich an Cogadh dha aig aois 27 gu robh comasan bàird aige, chùm e air ri bàrdachd; nuair a thill e às a' Chogadh, cha robh faireachdainnean a chridhe dian gu leòr tuilleadh gu bhith nan cuspair bàrdachd is, mar sin, stiall e air cur-seachadan nam bàrd-baile...

Tha na h-òrain seo cho math ri gin a chuala mi riamh, gu h-àraidh an fheadhainn èibhinn. Tha sùil a' bhàird a' ruith air sgrìob fharsaing – tha e ag aotromas mu "Mhotor Boat Heisgeir" (a' sealltainn snas a bheòil le dealbh air an einnsean) agus "Rocaid nan Ameireaganach," mu chor na dùthcha is mu "Cheit Nic Uisdein." 'S e spòrs as motha tha fa-near dha nuair a tha e mach air innealan ùra is gnothaichean an t-saoghail...

Bho 1920 gu faisg air deireadh a bheatha, bha Dòmhnall Ruadh na nàdar de poet laureate. Ach, sa bhàrdachd mu dheireadh a rinn e tha e tilleadh a-rithist gu bhith dealbhachadh a chridhe fhèin. Rinn feadhainn de na seann bhàird – mar Donnchadh Bàn – seo, ach cha robh an sin, mar bu trice, ach smuainteachadh aig nach robh mòran stèidh nan co-fhaireachdainn. Cha b'e sin do Dhòmhnall Ruadh e...

B'e "An Eala Bhàn" an aon fhear de òrain Dhòmhnaill Ruaidh Chorùna air an robh aithne aig mòran ron seo: tha sinn fada an comain Seonaidh Ailig Mac-a-Phearsain is Fred MacAmhlaidh airson an cruinneachadh snasail seo a chur fa ar comhair. Tha an dà chuid lìomhadh is doimhne am bàrdachd Dhòmhnaill Ruaidh: ma tha duine airson bàrdachd san t-seann nòs Ghàidhlig fhaicinn aig a h-àine, chan eil dol às aige ach an leabhar taitneach seo a cheannach."